Werken lockdowns wel?

Italië heeft er eentje, net als Spanje en Frankrijk en wij nu ook: een quasi totale lockdown om de opmars van Covid-19 te stuiten. Maar een aantal landen, waaronder Nederland en het Verenigd Koninkrijk weigeren (voorlopig) zo’n scenario te overwegen. Ook de Wereldgezondheidsorganisatie heeft zo z’n reserves. Waarom?

Volgens Jaap van Dissel, hoofd van het Nederlandse RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) is een ‘total lockdown’ zoals andere landen wel afkondigen, niet de beste optie. ‘Zolang je hard onderdrukt is er weinig ziekte, maar zodra je dat niet meer doet kan het virus meteen terugkomen. Als alles na een totale lockdown weer wordt opengesteld kunnen er opnieuw overal infectiehaarden ontstaan.’

Hij legt die gevoeligheid uit aan de hand van China, waar een ingrijpende lockdown werd ingesteld om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Zo’n 80.000 mensen in het land hebben de ziekte nu gehad, maar dat is een heel klein percentage van de gehele bevolking van zo’n 1,4 miljard mensen.

‘Het nadeel van zo’n totale lockdown is dat het virus een soort veenbrand gaat vormen, dat er onvoldoende opbouw van immuniteit is en dat je dus ook naar de toekomst toe altijd gevoelig zal blijven voor herintroductie van het virus. Als alles weer wordt opengesteld kunnen er opnieuw overal infectiehaarden ontstaan.’

Groepsimmuniteit

Daarmee zijn we beland bij het verhaal van de groepsimmuniteit. Nadat er vorige week door Boris Johnson al was op gealludeerd, liet de Nederlandse premier Mark Rutte het woord gisteravond vallen in zijn toespraak over het coronavirus. Hij vertelde dat een groot deel van de bevolking de komende tijd besmet zal raken met het virus, maar dat er ook op die manier immuniteit wordt opgebouwd. En dat is belangrijk om het virus in te dammen.

‘Wie het virus heeft gehad is daarna meestal immuun’, legde Rutte uit. ‘Hoe groter de groep die immuun is, hoe kleiner de kans voor het virus om over te springen op kwetsbare ouderen en andere mensen met een zwakke gezondheid. Met groepsimmuniteit bouw je als het ware een beschermende muur om hen heen.’

Maar hoeveel mensen moeten er dan ook daadwerkelijk ziek worden? Volgens Van Dissel zou ongeveer 50 tot 60 procent van de Nederlanders het virus zou moeten krijgen om groepsimmuniteit te bereiken. ‘Dat weten we op basis van de karakteristieken van de overdracht van het virus’, zegt hij. ‘We willen het virus laten rondgaan onder mensen die er eigenlijk weinig last van hebben. Tegelijkertijd probeer je kwetsbare groepen zo goed mogelijk af te schermen. Als de groep die het virus heeft gehad groot genoeg is, zal die de kwetsbaren beschermen tegen het virus.’

‘Geen maatregelen is geen optie

Voor alle duidelijkheid: een scenario zonder maatregelen is geen optie volgens Van Dissel ‘omdat dan te veel mensen ziek worden in korte tijd’. Om het virus ‘gecontroleerd te laten rondgaan’ is het nodig om soms maatregelen te nemen, zegt Van Dissel. Zoals nu is gebeurd met het sluiten van de scholen en horeca en het advies tot sociaal afstand houden. ‘Nu moeten we zien wat er de komende tijd gebeurt zodat er misschien ook weer maatregelen kunnen worden teruggedraaid.’

Ook Frits Rosendaal, hoofd klinische epidemiologie aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) ziet geen alternatief voor het huidige beleid. ‘Niets doen is geen oplossing, een lockdown ook niet. Dat lost de problemen alleen op de korte termijn op. Je moet ervoor zorgen dat het virus niet opnieuw opkomt. Na 6 april kunnen we niet het normale leven opeens weer oppakken, want dan verspreid je het virus wederom snel. Veel van de maatregelen die nu genomen worden zullen daarom nog wel een tijd aanhouden. Ik denk in ieder geval tot de zomer.’

‘Wanneer je een lockdown opheft, worden dan in een korte tijd alsnog veel mensen ziek als ze de deur weer uitgaan

‘Wanneer je een lockdown opheft, worden dan in een korte tijd alsnog veel mensen ziek als ze de deur weer uitgaan’, beaamt arts-microbioloog Jan Kluytmans. ‘Als land sta je niet alleen, het virus komt alsnog van buitenaf binnen. Je kunt dan beter voor groepsimmuniteit kiezen.’ Kluytmans begrijpt dat er vragen over het huidige Nederlandse beleid zijn. ‘Er is altijd discussie. Als we zeker wisten wat het effect was, dan was het niet zo moeilijk. In dit geval denk ik dat er verstandige keuzes gemaakt zijn die goed toegelicht zijn.’

Groepsimmuniteit is niet een doel op zich, zegt viroloog Raoul de Groot van de Universiteit Utrecht. ‘De kern van het beleid is het gecontroleerd laten verlopen van de uitbraak om te voorkomen dat te veel mensen tegelijk ernstig ziek worden en het beroep op noodzakelijke intensieve medische zorg groter wordt dan de ziekenhuizen aankunnen. Groepsimmuniteit ontstaat op termijn doordat op zeker moment zoveel mensen de infectie hebben doorgemaakt en afweer tegen het virus hebben opgebouwd, dat het virus zich niet langer vrijelijk kan verspreiden.’

‘Uiteindelijk is groepsimmuniteit het enige waarmee je de uitbraak eronder gaat krijgen’, gelooft ook Marjolein van Egmond, hoogleraar immunologie aan het Amsterdam UMC. ‘Maar het Nederlandse beleid is niet gericht op het actief bevorderen van groepsimmuniteit. Het gaat erom de verspreiding van het virus onder controle te houden. Zodat de zorg het aankan. Wij kiezen een middenweg. En we zullen pas achteraf weten of dat de juiste keuze was.’

‘Ik denk niet dat we tegen mensen gaan zeggen: u mag de deur niet uit en dat kan wel een jaar of misschien langer duren

De Nederlandse premier Rutte reageerde gisterenavond op de kritiek op het Nederlandse beleid om te streven naar de opbouw van ‘groepsimmuniteit’ tegen het virus nadat ook België een lockdown afkondigde. Rutte ziet niet zo veel verschil in aanpak tussen de landen. ‘Wij hebben geen afwijkende strategie. Dit is de strategie die de hele wereld volgt’, zei hij. In alle landen is de capaciteit van intensieve zorgen-afdelingen volgens hem bepalend. ‘Frankrijk en België kiezen nu voor een tijdelijke lockdown, omdat de intensive care-afdelingen daar vol raken. Dat is hier ook denkbaar, maar dat hoeven we nu niet te doen’, zei Rutte.

Wat Rutte in ieder geval niet van plan is, is een volledige lockdown totdat er een vaccin beschikbaar. ‘Ik denk niet dat we tegen mensen gaan zeggen: u mag de deur niet uit en dat kan wel een jaar of misschien langer duren. Want zo lang kan het duren voordat er een vaccin tegen corona is.’

Ook de assistent directeur-generaal van de Wereldgezondheidsorganisatie, Bruce Aylward, deed gisterenavond een aantal opmerkelijke uitspraken over een totale lockdown. ‘Om het virus daadwerkelijk te stoppen, moest China snel elke verdachte zaak testen, iedereen die een bevestigde of vermoedelijke zaak was onmiddellijk isoleren en vervolgens de nauwe contacten gedurende 14 dagen in quarantaine plaatsen, zodat ze konden achterhalen of ze waren besmet’, vertelde Aylward aan New Scientist in een exclusief interview. ‘Dat waren de maatregelen die de transmissie in China stopten, niet de grote reisbeperkingen en lockdowns.’

Testen, testen, testen

Hij wordt bijgetreden door Ben Cowling, een professor epidemiologie van infectieziekten aan de Universiteit van Hong Kong. ‘China’s lockdown zou niet hebben gewerkt als ambtenaren die niet hadden gecombineerd met rigoureuze inperkingsmaatregelen om transmissieketens te stoppen – uitgebreide tests om zoveel mogelijk gevallen te vinden, vervolgens de geïnfecteerden isoleren en eventuele geïnfecteerde contacten in quarantaine plaatsen.’ Alleen al in Wuhan hebben meer dan 1.800 teams van epidemiologen, met een minimum van 5 personen per team, tienduizenden contacten per dag getraceerd op die manier.

Het is vooral enorm veel testen dus en de juiste mensen in quarantaine plaatsen dat lijkt te werken. ‘Maar in sommige landen testen ze ze niet eens of amper’, zei Bruce Aylward. ‘Ze zeggen ‘blijf thuis’ als je hoest en koorts hebt. Maar het probleem is dan dat die mensen niet weten dat ze Covid-19 hebben, en na een paar dagen beginnen ze zich te vervelen, gaan wandelen en winkelen en zo raken andere mensen besmet. Als je weet dat je besmet bent, is de kans groter dat je jezelf isoleert.’

Bruce Aylward coronavirus
Bruce Aylward, op een persconferentie in Beijing in februari.

Dit is een bijzonder probleem met Covid-19 omdat tot 80 procent van de geïnfecteerden mogelijk slechts milde of matige symptomen heeft. ‘Als je die mensen allemaal uit het ziekenhuis houdt, zitten de meeste van de gevallen thuis, maar niet geïsoleerd’, volgens Aylward. ‘In China ontdekten ze dat dat niet werkte. 

Aylward haalde ook Zuid-Korea aan als het goede voorbeeld. ‘Zuid-Korea is behoorlijk streng geweest in het testen van alle verdachte gevallen en het vinden van alle contacten. En dat heeft gewerkt. Alleen de inperkingsmaatregelen zouden niet genoeg zijn geweest, alleen de sociale afstand invoeren zou niet genoeg zijn geweest om de overdracht te stoppen zoals zij het hebben gestopt.’