scrollTop top

Hoe dicht staan we bij de genezing van diabetes?

Suikerziekte is een epidemie geworden die bijna 500 miljoen mensen wereldwijd tot levenslange medicatie veroordeelt. De wetenschap zoekt koortsachtig naar een behandeling die deze chronische ziekte kan genezen. Maar hoe dichtbij zijn we?

Diabetes is een vreselijke ziekte waaraan tot honderd jaar geleden bijna niets kon worden gedaan. Jongeren met diabetes stierven binnen een jaar na de diagnose een gruwelijke dood. De enige manier om de suikerspiegel in het lichaam te verlagen en het leven van de patiënten een beetje te verlengen, was door hen op de rand van de hongerdood te houden. Zo is er een gedocumenteerd geval van een 12-jarige jongen die zo’n honger had dat hij vogelzaad uit een kanariekooi at. Uiteindelijk stierf hij, uitgehongerd en ellendig. Hij woog geen 20 kilo meer.

Eurekamoment

Er was een eurekamoment nodig. In 1920 las een jonge Canadese huisarts een artikel in een medisch tijdschrift over de alvleesklier. Zijn naam was Frederick Banting en hij wist zo weinig van diabetes dat hij het in zijn aantekeningen verkeerd spelde als ‘diabetus’. Hij had geen ervaring met medisch onderzoek, maar was vastberaden.

De uitdaging was dat de menselijke alvleesklier (pancreas) twee behoorlijk verschillende functies heeft. De pancreas is vooral bezig met het maken en afscheiden van enzymen die helpen bij de spijsvertering, maar hij bevat ook clusters van cellen: de eilandjes van Langerhans. Die werden in 1868 ontdekt door een medische student in Berlijn, Paul Langerhans, die toegaf dat hij geen idee had waarvoor ze dienden. Hun functie, om een chemische stof te produceren die aanvankelijk isletin heette (naar de eilandjes), werd pas twintig jaar later ontdekt door een Fransman, Edouard Laguesse. We noemen dat nu chemische insuline.

Foto: Shutterstock

Insuline is een klein eiwit dat essentieel is voor het handhaven van een zeer delicaat evenwicht van de bloedsuikerspiegel in het lichaam. Te veel of te weinig heeft vreselijke gevolgen. We draaien er veel insuline door trouwens: elk molecuul ervan leeft amper vijf tot vijftien minuten, dus de vraag naar aanvulling is meedogenloos.

De rol van insuline bij het beheersen van diabetes was in de tijd van Banting goed bekend, maar het probleem was om het te scheiden van de spijsverteringssappen. Bantings overtuiging – gebaseerd op geen enkel bewijs overigens – was dat als je het pancreaskanaal zou vastbinden en zo zou voorkomen dat spijsverteringssappen de darmen bereiken, de alvleesklier zou stoppen met het produceren ervan. Er was helemaal geen reden om aan te nemen dat dat zou gebeuren, maar hij overtuigde een professor aan de Universiteit van Toronto, J.J.R. Macleod, om hem labruimte te geven, inclusief een assistent en wat honden om mee te experimenteren.

Insuline voor iedereen!

Die assistent was de Canadese Amerikaan Charles Herbert Best, wiens vader een kleine huisartsenpraktijk had. Best was enthousiast, maar wist, net als Banting, bijna niets over diabetes en nog minder over het opzetten van medische experimenten. Toch gingen ze aan het werk. Ze bonden de alvleeskliergangen bij de honden af, en haalden verbazingwekkend genoeg goede resultaten. Hun experimenten waren volgens waarnemers destijds ‘verkeerd opgevat, verkeerd uitgevoerd en verkeerd geïnterpreteerd’ – maar na amper enkele weken tijd produceerden ze in 1921 wél pure insuline.

Bij toediening aan diabetici was het effect ronduit wonderbaarlijk. De eerste patiënt die ze met succes behandelen is de 14- jarige Leonard Thompson. Hij leeft daarna nog dertien jaar in redelijke gezondheid. Een andere onderzoeker in het laboratorium, J.B. Collip, ontdekte een effectievere methode om insuline te extraheren, en al snel werd het in enorme hoeveelheden geproduceerd om over de hele wereld levens te redden.

Ruziënde wetenschappers

In 1923 ontving Banting de Nobelprijs voor de Geneeskunde, samen met Macleod, het hoofd van het laboratorium. Banting was geschokt. Macleod was niet alleen niet betrokken bij het werk, hij was niet eens in het land toen de doorbraak plaatsvond. Hij vond dat Macleod de eer niet verdiende en wou het prijzengeld delen met zijn trouwe assistent Best. Collip weigerde ondertussen zijn verbeterde extractiemethode te delen met de rest van het team en wou een patent aanvragen op zijn eigen naam, wat de anderen woedend maakte. Banting, die een kort lontje had, zou zelfs verschillende keren Collip fysiek aangevallen hebben. Best kon Collip en Macleod niet uitstaan, en uiteindelijk kreeg hij ook een hekel aan Banting.

Kortom, een van de belangrijkste wetenschappelijke ontdekkingen eindigde met een ordinaire ruzie tussen alle betrokken partijen. Maar de wereld kreeg tenminste insuline.

Drie soorten diabetes

Diabetes mellitus is er in twee varianten. In feite zijn het twee ziekten met vergelijkbare complicaties en beheersproblemen, maar met verschillende pathologieën. Bij type 1-diabetes stopt het lichaam helemaal met de productie van insuline.

Bij type 2-diabetes is insuline minder effectief, meestal door een combinatie van verminderde productie en omdat de cellen waarop het inwerkt niet reageren zoals normaal. Dit wordt insulineresistentie genoemd.

‘Tussen 1980 en 2019 is het aantal volwassenen met diabetes wereldwijd gestegen van 100 miljoen tot ruim 500 miljoen’

Er is ook nog zwangerschapsdiabetes of diabetes gravidarum, waarbij je tijdens de zwangerschap een hoge bloedsuikerspiegel ontwikkelt, zelfs als je voor die tijd geen diabetes mellitus had. Het komt voor bij 2 procent van de zwangerschappen. Deze vorm van diabetes is een gevolg van de hormonale veranderingen die een zwangerschap teweegbrengt. Het lichaam wordt relatief ongevoelig voor insuline, waardoor het glucosegehalte kan stijgen. Enkele dagen na de bevalling herstelt het bloedsuikergehalte zich, al blijft de diabetes bij ongeveer 6 procent van de patiënten aanhouden.

Type 1 is meestal erfelijk, type 2 is vaak een gevolg van levensstijl. Maar zo simpel is het niet. Hoewel type 2 ondubbelzinnig geassocieerd is met ongezond leven, komt het in de ene familie meer voor dan in de andere, wat duidt op een genetische component. Evenzo, hoewel diabetes type 1 geassocieerd wordt met een fout in de HLA-genen (humaan leukocytenantigeen) van een persoon, krijgen slechts enkele mensen met de fout diabetes, wat aangeeft dat er een extra, niet herkende trigger is. Veel onderzoekers vermoeden een verband met blootstelling aan een reeks ziekteverwekkers in iemands jonge jaren. Anderen suggereren een onevenwicht in de darm microben. Nog anderen vermoeden dat je de ziekte krijgt als foetus in de baarmoeder, als gevolg van eet- en andere gewoonten van je moeder. We weten het dus gewoon (nog) niet.

Half miljard diabetici

Wat we wel weten, is dat diabetes aan een enorme opmars bezig is. Tussen 1980 en 2019 is het aantal volwassenen met diabetes wereldwijd gestegen van 100 miljoen tot ruim 500 miljoen. Dat is 9 procent van de wereldbevolking, en 90 procent van hen heeft diabetes type 2. Type 2 groeit vooral snel in ontwikkelings landen die slechte westerse gewoonten van ongezonde voeding en inactieve levensstijl overgenomen hebben. Toch groeit type 1 ook snel. In Finland is het sinds 1950 met 550 procent gestegen. Het stijgt bijna overal met een snelheid van 3 à 5 procent per jaar, om redenen die niemand begrijpt.

Hoewel insuline het leven van miljoenen diabetici veranderd heeft, is het geen perfecte oplossing. Ten eerste kan het niet oraal gegeven worden omdat het in de darmen afgebroken wordt voordat het kan worden opgenomen. Dus het moet geïnjecteerd worden, wat zowel een vervelend als een ruw proces is. In een gezond lichaam worden de insulinespiegels seconde na seconde gecontroleerd en aangepast. Bij diabetici worden ze alleen periodiek aangepast, wanneer de patiënt zelfmedicatie gebruikt. Dat betekent dat de insulinespiegels vaak nog niet helemaal goed zijn, en dat kan een cumulatief negatief effect hebben.

Er is nog steeds geen definitieve remedie voor welk type diabetes dan ook. De meeste behandelingen helpen patiënten de symptomen tot op zekere hoogte onder controle te houden, maar diabetici worden nog steeds geconfronteerd met meerdere gezondheidscomplicaties op lange termijn. Hoewel er enkele overeenkomsten zijn in de symptomen, ontwikkelen de twee soorten diabetes zich op verschillende manieren. Type 1-diabetes is een auto-immuunziekte die insulineproducerende bèta-pancreascellen vernietigt. Patiënten met diabetes type 2 ontwikkelen daarentegen insulineresistentie, waardoor insuline steeds minder effect heeft op het verlagen van de bloedsuikerspiegel. De biotech industrie zoekt dus niet naar één, maar twee heilige gralen.

Celtherapie

Laten we om te beginnen kijken wat er in de pijplijn zit voor type 1-diabetes. Hoewel celtherapie zich nog in de prille ontwikkelingsfase bevindt, is er veel hoop op een geneesmiddel voor diabetes. Het vervangen van de ontbrekende insulineproducerende cellen kan mogelijk de normale insulineproductie herstellen en patiënten genezen.

Vroege pogingen om pancreascellen te transplanteren zijn echter grotendeels mislukt, voornamelijk als gevolg van immuunreacties die de geïmplanteerde cellen afstoten en vernietigen. Het gebrek aan donateurs is ook een beperking. Een van de meest geavanceerde alternatieven is afkomstig van het Diabetes Research Institute (DRI) in de Verenigde Staten, dat een mini-orgaan ontwikkelde waarin insulineproducerende cellen worden ingekapseld in een beschermende barrière. In 2016 kondigde het DRI aan dat de eerste patiënt in Europa die met deze aanpak behandeld werd in een lopende fase I/II-studie geen insulinetherapie meer nodig heeft.

‘Omdat diabetes geen direct levensbedreigende ziekte is, wordt de behandeling soms niet terugbetaald’

Het Belgische bedrijf Orgenesis streeft naar een aanpak waarbij cellen uit de lever van de patiënt omgezet worden in insulineproducerende cellen om te voorkomen dat cellen van donoren worden gekocht. Islexa, in het Verenigd Koninkrijk, ontwikkelt een vergelijkbare procedure waarbij cellen uit de pancreas gehaald worden.

Hoewel allemaal erg veelbelovend, zijn deze technologieën nog ver van de markt. Ten eerste moeten klinische onderzoeken aantonen dat ze werken. Bovendien kan de prijs hoog zijn, aangezien celtherapieën voor andere toepassingen, zoals oncologie, gepaard gaan met bedragen van zes cijfers en het moeilijk is om er terugbetaling voor te krijgen van zorgverzekeraars. Omdat diabetes in vergelijking met kanker voor het grootste deel geen direct levensbedreigende ziekte is, kunnen zorgverzekeraars in sommige landen terughoudend zijn om de behandeling te vergoeden.

Varkenspancreas uit Israël

Betalin, een Israëlisch bedrijf, kwam onlangs met een manier om die kostprijs te drukken: het beweert een kleine kunstmatige alvleesklier te hebben gemaakt. Het is een weefselkweek uit longweefsel van varkens, dat bètacellen bevat. Die cellen geven insuline af op basis van de bloedsuikerspiegel van de patiënt. De kunstmatige alvleesklier wordt onder plaatselijke verdoving geïmplanteerd onder de huid ter hoogte van het dijbeen.

Betalin, dat gevestigd is in Jeruzalem, heeft twee Nobelprijswinnaars voor de Scheikunde aan boord die beiden diabetes hebben: Sidney Altman van de Yale University en Arieh Warshel van de University of South Carolina. Het bedrijf wil volgend jaar beginnen met het testen op mensen, in de hoop tegen 2024 op de markt te komen.

Bij type 1-diabetes worden insulineproducerende cellen geleidelijk aan vernietigd door het immuunsysteem. Door dit proces vroeg genoeg te stoppen, kunnen de cellen behouden blijven en kunnen ze genezen. Dat is het doel van Imcyse, een Belgisch bedrijf dat een klinische studie uitvoert met een immuuntherapie om diabetes type 1 te stoppen door specifiek de immuuncellen te doden die de alvleesklier vernietigen. ActoBio Therapeutics, ook Belgisch, gebruikt kaasproducerende bacteriën om medicijnen te maken die T-cellen stimuleren om het immuunsysteem te leren om insulineproducerende cellen niet aan te vallen.

In Frankrijk ontwikkelt het bedrijf Neovacs een vaccin voor diabetes type 1 dat het immuunsysteem stimuleert om de niveaus te verlagen van een inflammatoir eiwit waarvan aangenomen wordt dat het betrokken is bij meerdere auto-immuunziekten. Het vaccin kan patiënten met lupus vijf jaar lang immuniseren. De volgende stap is testen of dat effect ook bereikt wordt bij mensen met diabetes type 1.

Type 2 diabetes: veel nieuwe therapieën, maar …

In het afgelopen decennium zijn meer dan veertig nieuwe pillen en injecties goedgekeurd voor diabetes type 2. De realiteit is echter dat de meerderheid van de patiënten met diabetes type 2 nog steeds een slechte bloedglucoseregulatie heeft, zelfs met die nieuwe medicatie. Een van de grootste hits bij de behandeling van diabetes type 2 zijn de zogenaamde GLP-1-medicijnen die de insulineproductie regelen.

Pas in het afgelopen decennium hebben wetenschappers beseft hoe belangrijk voor onze gezondheid de microben zijn die in ons leven.

Alle grote farmaceutische bedrijven hebben GLP-1-medicijnen op de markt of op komst: Sanofi, Eli Lilly, Roche, AstraZeneca en Boehringer Ingelheim. Novo Nordisk gaat nog een stap verder met de eerste orale versie van een GLP-1-medicijn, nu op de markt.

In Zweden werken Betagenon en Baltic Bio aan een medicijn dat tegelijkertijd de suikerspiegel onder controle houdt en de bloeddruk verlaagt. Die hoge bloeddruk is een grote risicofactor voor patiënten met diabetes type 2 die ook zwaarlijvig zijn.

Microbioom en diabetes?

Pas in het afgelopen decennium hebben wetenschappers beseft hoe belangrijk voor onze gezondheid de microben zijn die in ons leven.

Het menselijke micro bioom, en vooral het darmmicrobioom, is in verband gebracht met meerdere chronische ziekten, waaronder diabetes. Patiënten met diabetes hebben doorgaans een minder divers darmmicrobioom dan gezonde mensen.

Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam hebben onlangs aangetoond dat fecale transplantaties, die gebruikt worden om
het microbioom van een gezond persoon over te brengen naar de darmen van iemand met diabetes, op korte termijn kunnen resulteren in een verbetering van de insulineresistentie bij obese patiënten met diabetes type 2. Het Franse Valbiotis voert momenteel preklinische testen uit van een medicijn gericht op het vergroten van de microbioomdiversiteit als behandeling voor type 2- diabetes.

Corona Virus Update

  • Wereld
  • Aantal
    besmettingen
    59.750.988
  • Aantal
    doden
    1.409.160
  • België
  • Aantal
    besmettingen
    561.803
  • Aantal
    doden
    15.938