War on drugs: de rol van pepmiddelen in WO II

Geschiedkundigen zijn er steeds meer van overtuigd dat het drama van de Tweede Wereldoorlog zich voor een groot stuk kon voltrekken dankzij het massale gebruik van pepmiddelen. Die stelden soldaten niet alleen in staat om harder en langer te vechten, het verklaart volgens hen ook de wreedheid en gruweldaden die de Tweede Wereldoorlog kenmerkten. Het belang van die pillen is steeds onderschat geweest, maar nieuw onderzoek zet het in perspectief.

De nazi’s predikten geheelonthouding ter bevordering van de nationale gezondheid. Maar tijdens hun blitzkrieg hadden ze er geen enkele moeite mee om hun soldaten vol drugs te pompen. Methamfetamine (crystal meth), dat onder de merknaam Pervitin gefabriceerd werd a rato van tientallen miljoenen pillen per maand, was daarbij de favoriet van de Wehrmacht, de Luftwaffe en Hitler zelf. Tegen het eind van de oorlog hadden de nazi’s overigens een superpil klaar om supersoldaten te maken, D-IX, die (gelukkig) nooit in massaproductie raakte.

In een brief van 9 november 1939 aan zijn ‘lieve ouders en broers en zussen’ thuis in Keulen, schreef een jonge soldaat gestationeerd in bezet Polen: ‘Het is zwaar hier, en ik hoop dat je het begrijpt als ik binnenkort jullie alleen om de twee tot vier dagen kan schrijven. Vandaag doe ik dat voornamelijk om te vragen om wat Pervitin … Veel liefs, Hein.’

Op 20 mei 1940 schreef de 22-jarige soldaat opnieuw aan zijn familie: ‘Misschien kun je me wat meer Pervitin sturen, zodat ik een voorraadje kan aanleggen.’ En in een brief vanuit Bromberg op 19 juli 1940 schreef hij: ‘Stuur mij, indien mogelijk, nog wat Pervitin.’ De man die deze brieven schreef, werd later in zijn leven een beroemde schrijver: Heinrich Böll. In 1972 was hij de eerste Duitser die de Nobelprijs voor Literatuur ontving in de naoorlogse periode.

Miljoenen en miljoenen pillen

Böll was geen bijzonder geval. We weten ondertussen dat de meeste soldaten van de Wehrmacht tjokvol Pervitin zaten als ze ten strijde trokken, vooral in de bliksemoorlogen tegen Polen en Frankrijk. Het Duitse leger kreeg in de eerste helft van 1940 meer dan honderd miljoen methamfetaminetabletten. De drugs maakten deel uit van een plan om piloten, matrozen en infanterietroepen in staat te stellen bovenmenselijke prestaties te leveren. Maar de nazi’s waren minder dan ijverig in het monitoren van bijwerkingen zoals drugsverslaving of de afname van morele normen.

De effecten van methamfetamine zijn op het eerste gezicht dan ook spectaculair: naast een verhoogde staat van alertheid verhoogt de stof bij de meeste mensen het zelfvertrouwen, de concentratie en de bereidheid om risico’s te nemen, terwijl ze tegelijkertijd de gevoeligheid voor pijn, honger en dorst vermindert en de behoefte aan slaap doet zakken.

De anderhalf miljoen Duitse soldaten die ingezet werden om Polen te veroveren, gebruikten 29 miljoen pillen Pervitin in de 35 dagen van het offensief. Tijdens de korte periode tussen april en juli 1940 (de Slag om Frankrijk) werden meer dan 35 miljoen tabletten Pervitin en Isophan (een enigszins gewijzigde versie geproduceerd door het farmaceutische bedrijf Knoll) verscheept naar het Duitse leger en de luchtmacht.

De tabletten, die elk 3 milligram werkzame stof bevatten, werden onder de codenaam OBM naar de medische afdelingen van de Wehrmacht gestuurd en vervolgens rechtstreeks onder de troepen verdeeld. Spoedorders konden door commandanten te velde zelfs telefonisch geplaatst worden. De verpakkingen waren voorzien van het label ‘Stimulant’ en in de instructies werd een dosis van één tot twee tabletten aanbevolen, ‘alleen indien nodig, om slapeloosheid te behouden’.

‘Elke medisch officier moet zich ervan bewust zijn dat Pervitin een krachtige stimulans is, een hulpmiddel dat troepen helpt om bovengemiddelde prestaties te bereiken.’

‘Een krachtige stimulans’

Artsen maakten zich al snel zorgen over het feit dat de regeneratiefase na inname van het medicijn steeds langer werd en dat het effect geleidelijk afnam bij frequente gebruikers. In geïsoleerde gevallen ervoeren gebruikers gezondheidsproblemen zoals overmatige transpiratie en stoornissen in de bloedcirculatie, en er waren zelfs enkele sterfgevallen.

Leonardo Conti, de Duitse minister van Volksgezondheid, probeerde het gebruik van de pil te beperken, maar hij was slechts matig succesvol, althans als het ging om de Wehrmacht. Pervitin werd op 1 juli 1941 aan banden gelegd voor de bevolking onder de Duitse Opiumwet, maar niet voor het leger: datzelfde jaar werden opnieuw tientallen miljoenen tabletten naar de troepen verzonden.

‘De invasie van België en Frankrijk werd mogelijk gemaakt door drugs’

Pervitin was op dat punt iets incontournabels geworden voor het Duitse leger; een medicijn dat gebruikt kon worden wanneer soldaten waarschijnlijk blootgesteld zouden worden aan extreme stress. Een memorandum voor marineofficieren stelde het zo: ‘Elke medisch officier moet zich ervan bewust zijn dat Pervitin een krachtige stimulans is, een hulpmiddel dat troepen helpt om bovengemiddelde prestaties te bereiken.’

Van aan het front kwamen dan ook aanmoedigende berichten. In januari 1942 bijvoorbeeld probeerde een groep van 500 Duitse soldaten gestationeerd aan het oostfront te ontsnappen nadat ze omringd waren door het Rode Leger. De temperatuur was min 30 graden Celsius. Een aan de eenheid toegewezen militaire arts schreef in zijn rapport dat rond middernacht, zes uur na hun ontsnapping door de sneeuw die op sommige plaatsen tot aan hun middel reikte, ‘steeds meer soldaten zo uitgeput waren dat ze gewoon in de sneeuw begonnen te liggen’. De bevelvoerende officieren van de groep besloten Pervitin aan hun troepen te geven. ‘Na een half uur’, schreef de arts, ‘begonnen de mannen spontaan te melden dat ze zich beter voelden. Ze begonnen weer ordelijk te marcheren, hun geest verbeterde en ze werden alerter.’

Geen drugs, geen invasie

Het duurde bijna zes maanden voordat het rapport het hogere medische commando van het leger bereikte. Daar reageerden ze met nieuwe richtlijnen: ‘Twee tabletten eenmaal ingenomen elimineren de noodzaak om drie tot acht uur te slapen en twee doses van twee tabletten zijn normaal effectief gedurende 24 uur.’

‘Ik wil niet de fout maken om monocausaal te zijn,’ zegt Norman Ohler, de auteur van Der totale Rausch – Drogen im Dritten Reich in een gesprek met onze redactie, ‘maar de invasie van België en Frankrijk werd mogelijk gemaakt door drugs. Geen drugs, geen invasie. Toen Hitler hoorde over het plan van Erich von Manstein om via de Ardennen binnen te vallen, was hij er dol op. Maar zowat al zijn generaals zeiden: ‘Het is niet mogelijk, ’s nachts moeten we rusten, en de geallieerden zullen zich terugtrekken en we zullen vast komen te zitten in de heuvels.’ Het was door de Pervitin dat het wél lukte: de troepen bleven letterlijk en figuurlijk drie dagen en nachten doorgaan.’

Het verhaal van de nazi’s en drugs is even schizofreen als extreem. Volgens Ohler begint het in de dagen van de Weimarrepubliek, toen de farmaceutische industrie van Duitsland in volle bloei was. Het land was een toonaangevende exporteur van zowel opiaten zoals morfine als van cocaïne – en die drugs waren gewoon verkrijgbaar in Duitse apotheken. Het was in deze periode dat Hitlers vertrouwelingen een beeld van hem begonnen op te hangen van een onbetwistbare figuur die bereid was onvermoeibaar te werken namens zijn land en die geen gifstoffen – zelfs geen koffie – in zijn lichaam zou toelaten.

Ook voor huisvrouwen

De nazi’s richtten eerst hun pijlen op cocaïne – de belangrijkste drug van de ‘gedemoraliseerde Europese Bohemers’ van de jaren 1920. In de daaropvolgende jaren werden ook andere drugsgebruikers in nazi-Duitsland beschouwd als ‘crimineel gestoord’; sommigen zouden door de staat geëxecuteerd worden met een dodelijke injectie en anderen zouden naar concentratiekampen gestuurd worden. Drugsgebruik begon ook geassocieerd te worden met Joden. Joseph Goebbels stak in de campagne voor rassenzuiverheid van de nazipartij zelfs een credo dat ‘het Joodse karakter in wezen drugsafhankelijk’ was. Volgens de nazi’s moesten zowel ‘het probleem drugs’ als ‘het probleem Joden’ uitgeroeid worden.

Sommige drugs hadden echter hun nut, met name in een samenleving die de energieke Hitler bij wilde benen. Iets wat ‘lijntrekkers, aanstellers en schijnzieken, defaitisten en zeurpieten’ zou kunnen integreren in de arbeidsmarkt, zou zelfs getolereerd kunnen worden. Bij een bedrijf in Berlijn dat Temmler heette, begon dr. Fritz Hauschild, geïnspireerd door het succesvolle gebruik van de Amerikaanse amfetamine benzedrine tijdens de Olympische Spelen van 1936, zijn eigen wondermedicijn te ontwikkelen – en een jaar later patenteerde hij de eerste Duitse methylamfetamine.

Pervitin – op dat moment gewoon zonder doktersvoorschrift te koop in Duitsland – werd al snel een sensatie, gebruikt door zowat iedereen, van secretaresses tot acteurs tot treinbestuurders. Het werd zelfs in snoepgoed verwerkt: ‘Hildebrandchocolaatjes zijn altijd een genot’, luidde de slogan. Vrouwen werd aangeraden om er twee of drie te eten, waarna ze in een mum van tijd hun huishoudelijke taken zouden kunnen afwerken – met de toegevoegde bonus dat ze ook zouden afvallen, gezien het effect dat Pervitin op de eetlust had. Ohler beschrijft het als ‘nationaalsocialisme in pilvorm’.

‘Pervitin werd gewetenloos verdeeld onder troepen die aan het front vochten’

Volgens een rapport in het Klinische Wochen-schrift kwam het ‘wondermiddel’ daarom onder de aandacht van Otto Ranke, een militaire arts en directeur van het instituut voor algemene en defensiefysiologie aan de academie voor militaire geneeskunde van Berlijn. In september 1939 testte Ranke het medicijn op negentig universitaire studenten en concludeerde dat Pervitin de Wehrmacht kon helpen de oorlog te winnen. Ranke, die zelf verslaafd zou raken aan het medicijn, merkte op dat hij ‘vijftig uur aan één stuk op Pervitin kon werken zonder vermoeid te raken’.

Nieuwe wonderpil

Aanvankelijk werd Pervitin getest op militaire chauffeurs die deelnamen aan de invasie van Polen in september 1939. Vervolgens werd het volgens criminoloog Wolf Kemper ‘gewetenloos verdeeld onder troepen die aan het front vochten’.

‘De aanzienlijke vermindering van de behoefte aan slaap is zeer indrukwekkend. Dit medicijn schakelt het actievermogen en de wil van de mens uit.’

Tegen het einde van de oorlog werkten de nazi’s aan een nieuwe wonderpil voor hun troepen. Tot niet zo lang geleden was dat een van de vele niet-bewezen mythes over de laatste dagen van het Derde Rijk, maar de jongste jaren hebben historici het goed kunnen documenteren.

In 1944-45 bijvoorbeeld, toen het steeds duidelijker werd dat overwinning tegen de geallieerden vrijwel onmogelijk was, ontwikkelde de Duitse marine een reeks eenmans-U-boten. Het idee was dat deze kleine onderzeeërs hun weg zouden vinden naar de monding van de Theems om vervolgens in Londen zichzelf te gaan opblazen. Maar omdat ze alleen gebruikt konden worden als de kapiteins die ze bestuurden dagen achtereen wakker konden blijven, vroeg viceadmiraal Hellmuth Heye op 16 maart 1944 aan dr. Gerhard Orzechowski, de hoofdfarmacoloog van het opperbevel over de Oostzee, een nieuwe superdrug. Heye zou overigens in de jaren vijftig en zestig voor de CDU zetelen in de Bondsdag en werd zelfs hoofd van de defensiecommissie van het Duitse parlement.

Korte tijd later bezorgde Orzechowski de admiraal een pil met de codenaam D-IX. Ze bevatte 5 milligram cocaïne, 3 milligram Pervitin en 5 milligram Eukodal (een erg verslavende op morfine gebaseerde pijnstiller, vergelijkbaar met oxycodon). Het werd eerst getest in het concentratiekamp Sachsenhausen, op een baan die gebruikt werd om nieuwe schoenzolen te testen voor Duitse fabrieken; gevangenen moesten lopen – en lopen – totdat ze vielen. Met D-IX ‘konden ze makkelijk negentig kilometer afleggen met een rugzak van twintig kilo voor ze bezweken’.

Uit documenten blijkt dat verschillende deelnemers aan het experiment zich goed voelden met slechts twee of drie korte stops per dag: ‘De aanzienlijke vermindering van de behoefte aan slaap is zeer indrukwekkend. Dit medicijn schakelt het actievermogen en de wil van de mens uit.’ Met andere woorden, D-IX maakte van een mens een robot.

Bij de bestuurders van de kleine U-boten bleek het niet zo’n succes. De piepjonge rekruten bleken effectief zeven dagen wakker te kunnen blijven, maar ze draaiden door D-IX compleet door in hun onderzeeër en raakten verdwaald op zee.

Adolf en Otto

Ondertussen zonk Hitler in Berlijn steeds verder weg in zijn eigen onwerkelijkheid. En in zijn laatste dagen kreeg hij te maken met serieuze afkickverschijnselen, zo weten we nu. Hitler was namelijk zelf verslaafd, onder meer aan Eukodal en Pervitin. Maar de fabrieken van die twee middelen waren al een poosje platgebombardeerd door de geallieerden, en zelfs in de bunker in Berlijn waren ze nu door hun voorraad heen.

De in Hamburg gevestigde criminoloog Wolf Kemper gelooft dat de D-IX-pillen de laatste geheime ontwikkeling van Hitler waren. De pillen hadden hem moeten helpen om de oorlog te winnen. Kemper houdt zich bezig met het bestuderen van weinig bekende gebeurtenissen van de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog. Hij ontdekte waarom Orzechowski zo snel op de proppen kwam met het wondermiddel waar viceadmiraal Heye om gevraagd had: de farmacoloog was maanden eerder al gevraagd om een nieuwe superpil te maken door Otto Skorzeny. Skorzeny was een van de meer illustere figuren uit de Tweede Wereldoorlog. De Standartenführer (kolonel) van de Waffen-SS was een favoriet van Hitler zelf, omdat hij net als hij van Oostenrijkse afkomst was, maar vooral door zijn tot de verbeelding sprekende acties. Skorzeny was de man die met zijn eenheid op 12 september 1943 Benito Mussolini bevrijdde, die op de berg Gran Sasso door de regering-Badoglio gevangengehouden werd. Hij was ook het ‘brein’ achter ‘Unternehmen Greif’ in december 1944.

Otto Skorzeny

Tijdens het Ardennenoffensief organiseerde Skorzeny een speciale operatie waarbij Engelssprekende Duitse soldaten in Amerikaanse uniformen verwarring en achterdocht stichtten in de Amerikaanse linies. Hij zou ook de Schwedt-divisie gaan leiden, die bestond uit Duitsers, Noren, Denen, Nederlanders, Belgen, Fransen en zelfs Russen met nazisympathieën, en die de Sovjets aan de Oder wonder boven wonder een maand lang weerstond. Het was Skorzeny die bij de Führer ging aankloppen met de dringende vraag voor een nieuwe superdrug, en het was Hitler zelf die daarop groen licht gaf voor het opzetten van een wetenschappelijk team onder leiding van Orzechowski in Kiel.

‘Dat moeten wij ook hebben’

Ondanks de tegenvallende resultaten bij de bestuurders van de U-boten, was er een plan om D-IX aan het hele nazileger te leveren. Toch kwam het nooit tot massaproductie. De overwinningen van de geallieerden aan beide fronten in de winter en de lente van 1945 resulteerden in de ineenstorting van het naziregime. De absurde droom van het wondermiddel werd verpletterd.

‘Je lichaam heeft geen kans om te herstellen van de vermoeidheid waaronder het lijdt, dus er komt een moment dat je instort’

Het is echter een vergissing om te denken dat alleen de nazi’s met dit soort dingen bezig waren. Nadat de Britse inlichtingendienst Pervitin-tabletten in een neergestort Duits vliegtuig ontdekt had, werd een plan gesmeed om geallieerde soldaten te voorzien van een soortgelijk chemisch voordeel. Er werd gekozen voor de amfetamine benzedrine in de vorm van tabletten en inhaleermiddelen. De Royal Air Force sanctioneerde in 1941 officieel het gebruik daarvan, zegt historicus en WO II-specialist James Holland.

Benzedrine was niet zo gevaarlijk als Pervitin, maar dat betekende niet dat het middel geen risico’s met zich meebracht. ‘Je lichaam heeft geen kans om te herstellen van de vermoeidheid waaronder het lijdt, dus er komt een moment dat je instort’, zegt Holland.

De Britse en Amerikaanse legers omarmden desalniettemin het gebruik van de amfetamine, hoewel op dat moment nog niet voldoende bewezen was dat het medicijn de prestaties echt verbeterde, zegt Nicolas Rasmussen, professor in de School of Humanities and Languages aan de universiteit van New South Wales in Australië. Volgens hem was de belangrijkste reden waarom de geallieerden voor benzedrine kozen de stemmingsveranderende eigenschappen van het middel: het verhoogde agressie en zelfvertrouwen en gaf een boost aan het moreel.

Amerikaanse troepen landen nabij Algiers, Noord-Afrika, 1942.

Toen Amerikaanse soldaten in 1942 in Noord-Afrika landden, deden ze dat met behulp van een half miljoen benzedrinetabletten. En die werden verstrekt in opdracht van generaal Dwight D. Eisenhower, die later president zou worden in de VS. Uit een memo uit 1942 van een Britse commandant blijkt dat soldaten van de 24ste gepantserde tankbrigade, de helden van de fameuze Slag om El-Alamein, 20 milligram benzedrine per dag kregen, of het dubbele van wat piloten in de Royal Air Force namen voorafgaand aan een missie boven Duitsland.

James Holland zegt dat een van de meest onderschatte problemen na afloop van de Tweede Oorlog was dat al die soldaten van hun verslaving moesten zien af te raken. Voor velen van hen lukte dat nooit. Er was voor hen geen vangnet, geen programma om hen daarbij te helpen. Holland is er net als een groeiend aantal andere historici van overtuigd dat de extreme gruweldaden die de Tweede Wereldoorlog kenmerkten, voor een groot stuk te wijten zijn aan het feit dat de daders onder invloed van drugs waren. ‘Het antwoord op de vraag ‘Hoe konden ze zulke dingen doen?’ is voor een groot stuk omdat ze onder de meth en andere amfetamines zaten’, zegt hij.

Eerst was er cocaïne

De Tweede Wereldoorlog was trouwens niet de eerste die zich liet kenmerken door systematisch drugsgebruik. Cocaïne was een favoriete drug tijdens de Eerste Wereldoorlog. Duitse en Franse piloten gebruikten cocaïne, Britse en Canadese soldaten kregen cocaïne in de loopgraven in medicijnpakketten en Londense apothekers verkochten medische pakketten met cocaïne en heroïne om op te sturen naar familieleden aan het front.

En ook na de Tweede Wereldoorlog zijn legers amfetaminen blijven geven aan hun troepen. In 1991 besloten de Amerikanen om ermee te stoppen – maar amper zes jaar later werd die politiek weer gewijzigd.

In het Amerikaanse leger, maar ook het Britse, Franse en Indische, wordt ondertussen al jaren met modafinil (ook bekend als Provigil of Modiodal) geëxperimenteerd. De werking van modafinil is nog niet helemaal duidelijk. Studies hebben inmiddels aangetoond dat modafinil de heropname van dopamine door zenuwcellen remt, via blokkering van de dopaminetransporter. Daardoor neemt de concentratie van dopamine tussen de zenuwcellen toe. Maar modafinil geeft ook bijwerkingen, zoals aanvallen van nervositeit en slapeloosheid, neiging tot agressiviteit, anorexia, verminderde eetlust, angst, depressie, verwardheid, duizeligheid, slaperigheid, paresthesie, hartritmestoornissen, wazig zien, verwijden van bloedvaten, buikpijn, misselijkheid, droge mond, diarree, obstipatie, en pijn op de borst. Er zijn ondertussen bijvoorbeeld al heel wat zelfmoorden van Britse en Amerikaanse soldaten gelinkt aan hun gebruik van modafinil.

Tot slot konden ook de Chinezen niet achterblijven natuurlijk. Zij kondigden in 2011 aan dat ze hun eigen wondermiddel, genaamd Night Eagle, ontwikkeld hadden voor hun soldaten. Night Eagle zorgde ervoor dat de soldaten wel 72 uur aan één stuk wakker en alert konden blijven. Wat het precies is – laat staan wat de bijwerkingen zijn – is tot op de dag van vandaag een goedbewaard geheim.