scrollTop top

Waarom gaan zoveel mensen zo graag mee in het COVID-19-scepticisme?

Foto: Alex Milan Tracy/Sipa USA

En doen ze zo hun best om het gevaar van het virus te minimaliseren?

Bijna een op de drie mensen in Westerse landen zijn er ondertussen van overtuigd dat het aantal COVID-19-sterfgevallen veel lager ligt ‘dan ons wordt voorgehouden’, en dat met andere woorden de medische impact van de coronaviruspandemie overdreven is. Afgelopen weekend kreeg dat idee een boost door een nieuwe bewering die viraal ging: dat slechts 6 procent van de pandemische sterfgevallen door COVID-19 zelf was. Waarom gaan zoveel mensen zo graag mee in het COVID-19-scepticisme en doen ze zo hun best om het gevaar van het virus te minimaliseren?

De oorsprong van de nieuwe opstoot in scepticisme komt van een statistiek van de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention. Daarin staat dat bij 94 procent van de mensen die door het nieuwe coronavirus in de VS zijn omgekomen, comorbiditeit of andere gezondheidsproblemen bijdroegen aan hun doodsoorzaak. Dat is iets heel anders dan stellen dat slechts 6 procent van de pandemische sterfgevallen in de VS door COVID-19 zelf was, probeerden experts te counteren. Maar het kalf was al verzopen.

We denken dat we beter kunnen redeneren over oorzaken en gevolgen dan in werkelijkheid het geval is. We zijn met andere woorden niet de cracks in oorzakelijkheid of het zien van causale verbanden waar we ons voor houden.

Maar waarom heeft dit misplaatste perspectief over opgeblazen sterftecijfers grip gekregen? Afgezien van de toename van verkeerde informatie over COVID-19 die vooral verspreid wordt via sociale media, kan een belangrijke reden zijn dat we denken dat we beter kunnen redeneren over oorzaken en gevolgen dan in werkelijkheid het geval is.

Amerikanen demonstreren tegen coronamaatregelen in Washington. Foto: Alex Milan Tracy/Sipa USA

We zijn met andere woorden niet de cracks in oorzakelijkheid of het zien van causale verbanden waar we ons voor houden. In veel gevallen zijn we redelijk goed in causaal redeneren – wanneer een steen door een ruit vliegt, kan zelfs een klein kind je vertellen waardoor het raam breekt. Maar wanneer we worden geconfronteerd met de soorten complexe causale verbanden die we in de economie of het menselijk lichaam aantreffen, zijn de intuïtieve instrumenten waarover we beschikken voor causaal redeneren niet opgewassen tegen de taak.

In deze gevallen vertrouwen we op mentale snelkoppelingen die kunnen leiden tot redeneervooroordelen of vooringenomenheid van het soort dat het argument van een COVID-19-scepticus over de ‘echte’ doodsoorzaken een beetje redelijk zou kunnen laten klinken, zelfs als we weten dat het verkeerd is.

Contrafeitelijk denken met Janneke en Mieke

Stellen dat ouderen of mensen met reeds bestaande aandoeningen in de nabije toekomst waarschijnlijk toch zouden zijn overleden, zelfs als ze geen COVID-19 hadden opgelopen, is een voorbeeld van wat we contrafeitelijk denken noemen: ons een alternatieve realiteit voorstellen waarin iets anders gebeurde. Contrafeitelijk denken is een van onze meest waardevolle instrumenten om oorzakelijke verbanden te identificeren.

Het werkt als volgt: als een uitkomst niet heeft plaatsgevonden in een wereld waar een mogelijke oorzaak niet is gebeurd, moet de mogelijke oorzaak verantwoordelijk zijn geweest voor de uitkomst. Of: als de steen niet was gegooid, zou het raam niet zijn gebroken; daarom moet het dus wel de steen zijn waardoor het raam is gebroken. In eenvoudige situaties is dit logisch.

Maar stel dat Jan en Mieke allebei tegelijkertijd stenen naar hetzelfde raam gooien. Heeft de steen van Mieke het raam doen breken? Volgens de contrafeitelijke logica, nee, want als ze geen steen had gegooid, zou het raam nog steeds zijn gebroken door de steen van Jan. Dezelfde redenering is van toepassing op de steen van Jan. Toch brak het raam. Iets moet het hebben veroorzaakt.

De case van Jan en Mieke is enigszins analoog aan de situatie rond COVID-19-sterfgevallen. In beide gevallen hebben we twee mogelijke oorzaken – bijvoorbeeld hartaandoeningen en COVID-19 – die elk voldoende zouden kunnen zijn om de uitkomst te verklaren. In het geval van een steen zou je kunnen zeggen dat die samen het raam hebben doen breken, of dat elke steen evenzeer een oorzaak is.

Maar wat met Louis?

Waarom komen sommige mensen niet tot dezelfde conclusie dat zowel hartaandoeningen als COVID-19 de oorzaak kunnen zijn? Een aanwijzing daarvoor vinden we in een experiment uit 2011 door psychologen Clare Walsh en Steven Sloman. Ze lieten 43 proefpersonen verhalen lezen waarin er iets gebeurde dat twee mogelijke oorzaken had: de ene oorzaak was Mieke die een steen gooide en de andere was dat een derde persoon, Louis, uit het pad van de steen stapte opdat die het raam zou raken. Hier, volgens de logica van contrafeitelijk denken, waren zowel Mieke als Louis oorzaken. Maar alleen de actie van Mieke betrof een mechanisme waarvan je kon verwachten dat het een raam zou breken. Normaal gesproken is er geen mechanisme waarmee door een stap opzij te zetten je een een raam zou kunnen breken. Toen proefpersonen werd gevraagd of Mieke-achtige acties oorzaken waren, zeiden ze 87 procent van de tijd ja, maar toen hen werd gevraagd of Louis-achtige acties oorzaken waren, zeiden ze slechts 24 procent van de tijd ja.

Een andere neiging die we hebben, is een voorkeur voor eenvoudigere verklaringen, dat wil zeggen verklaringen die minder oorzaken aanroepen om uit te leggen waarom een ​​uitkomst plaatsvond.

Hoe verhoudt dit zich tot het beoordelen van doodsoorzaken? We kennen veel mensen die aan een hartaandoening sterven, maar we weten relatief weinig over COVID-19. Wanneer mensen zich twee mogelijke doodsoorzaken voorstellen, hebben ze al een plausibel mechanisme om uit te leggen hoe iemand stierf als ze een bekende ziekte hadden, waardoor die oorzakelijkerwijs meer verantwoordelijk zou kunnen lijken dan COVID-19. Maar net zoals Mieke’s steen het raam niet zou hebben gebroken als Louis niet opzij was gegaan, zouden veel mensen met hartaandoeningen waarschijnlijk niet zo snel zijn gestorven als ze geen COVID-19 hadden opgelopen.

Een alien met paarse vlekken

Een andere neiging die we hebben, is een voorkeur voor eenvoudigere verklaringen, dat wil zeggen verklaringen die minder oorzaken aanroepen om uit te leggen waarom een ​​uitkomst plaatsvond. In een experiment uit 2007 van psycholoog Tania Lombrozo lazen 48 proefpersonen bijvoorbeeld over een buitenaards wezen dat twee verschillende symptomen ervoer: pijnlijke tentakels en paarse vlekken. Vervolgens leerden ze over drie medische aandoeningen: de ziekte van Morad veroorzaakte alleen pijnlijke tentakels, een Humel-infectie veroorzaakte alleen paarse vlekken en het syndroom van Trichet veroorzaakte beide symptomen. De symptomen van de alien kunnen dus worden verklaard door het syndroom van Trichet, of een combinatie van de ziekte van Morad en een Humel-infectie.

Misschien niet verrassend vond 96 procent van de proefpersonen de ziekte van Trichet de meest bevredigende verklaring voor de symptomen van de alien. De voorkeur geven aan de eenvoudigere uitleg is misschien logisch. En ‘een vrouw die aan een hartziekte stierf’ klinkt eenvoudiger dan ‘een vrouw stierf als gevolg van COVID-19 met een hartziekte als een bijdragende factor.’ Maar logisch betekent niet altijd juist. Soms heeft de alien echt de ziekte van Morad én een Humel-infectie.

Gemotiveerd redeneren

We zijn allemaal vatbaar voor contrafeitelijk denken en hebben allemaal de neiging om voor de eenvoudigste verklaring te gaan. Maar we zijn niet allemaal COVID-19-sceptici. Dat komt omdat mensen met verschillende basisovertuigingen uiteindelijk nieuwe informatie met verschillende attitudes zullen benaderen. Dat proces staat bekend als gemotiveerd redeneren, en het leidt ertoe dat mensen bewijsmateriaal verzamelen dat perspectieven ondersteunt waarmee ze het al eens zijn. Iemand die gelooft dat de pandemie een ernstige bedreiging vormt, zal de officiële COVID-19-rapporten waarschijnlijk zonder meer accepteren. Maar iemand die om andere redenen al sceptisch is over de pandemie, zal geneigd zijn naar redenen te zoeken om het aantal doden in twijfel te trekken. Over dat fenomeen schreven we eerder al.

Corona Virus Update

  • Wereld
  • Aantal
    besmettingen
    30.401.165
  • Aantal
    doden
    950.459
  • België
  • Aantal
    besmettingen
    99.649
  • Aantal
    doden
    9.937
Biden vs Trump
AMERIKAANSE VERKIEZINGEN
Volg het hier LIVE elke dag