Waarom doet massaal bomen planten meer kwaad dan goed?

Ethiopië wil dit jaar vijf miljard bomen planten, als onderdeel van een ambitieus plan om er tegen 2024 in totaal twintig miljard te planten om een ​​groene, klimaatbestendige economie op te bouwen. Het planten van bomen wordt alom gepromoot als een oplossing voor klimaatverandering, omdat planten tijdens het groeien de klimaatverwarmende gassen uit de atmosfeer van de aarde absorberen. Was het maar zo simpel. Wetenschappers waarschuwen dat het nadelig effect wel eens groter zou kunnen zijn dan de voordelen.

Het Ethiopische initiatief, gestart door premier Abiy Ahmed, is deel twee van het Green Legacy Challenge-project dat uitgebreid de wereldmedia haalde wegens recordboekentoestanden: in één dag werden in Ethiopië 353 miljoen bomen geplant. En in totaal zelfs vier miljard vorig jaar.

Boven het nieuwe initiatief van Ahmed hangen meteen donkere wolken. Het komt op een moment dat Ethiopië geconfronteerd wordt met een enorm begrotingstekort en toenemende overheidsuitgaven terwijl buitenlandse investeringen flink zijn afgenomen in de nasleep van de pandemie van het coronavirus.

De Ethiopische premier Abiy Ahmed neemt in 2019 de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst in Oslo, Noorwegen. Foto: Håkon Mosvold Larsen/NTB Scanpix via AP

Het nieuwe aanplantingsplan zal het land volgens de Ethiopische overheid 4 miljard Birr kosten (115 miljoen euro), maar wat wordt verondersteld een conservatieve schatting te zijn. De echte kost zal waarschijnlijk tweemaal zo hoog zijn.

Desalniettemin: het nieuwe initiatief lijkt aantrekkelijk en het is een goede gelegenheid om de bosbedekking van het land te vergroten. Volgens de premier heeft tot 84 procent van de vorig jaar geplante bomen het overleefd en werden meer dan 20 miljoen mensen door het hele land gemobiliseerd om mee te werken aan het project. Het initiatief kreeg steun van onder meer Noorwegen, Zweden en het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP).

Bonn Challenge

Het probleem is dat al dat planten van bomen in heel Ethiopië net het tegenovergestelde van een gunstig effect kan hebben en zelfs een deel van de ecosystemen van het land kan bedreigen. Wetenschappers hebben hun zorgen al geuit over het feit dat niet de juiste bomen op de juiste plekken in het land worden geplant. En dat de Green Legacy Challenge mogelijk meer kwaad dan goed doet.

Het planten van bomen wordt alom gepromoot als een oplossing voor klimaatverandering, omdat planten tijdens het groeien de klimaatverwarmende gassen uit de atmosfeer van de aarde absorberen.

Wereldleiders hebben zich met de Bonn Challenge er al toe verbonden om tegen 2030 350 miljoen hectare bos te herstellen. En een recente studie suggereerde dat herbebossing van een miljard hectare land een enorme hoeveelheid van 205 gigaton koolstof uit de atmosfeer zou halen – twee derde van alle koolstofdioxide die sinds de industriële revolutie in de atmosfeer is vrijgekomen.

Een miljard hectare land is overigens een immense oppervlakte. Het is de grootte van Canada of China, of pakweg driehonderd keer België. Veel van die bomen zouden volgens die studie in tropische, met gras begroeide biomen kunnen worden geplant. Dat zijn de savannes en graslanden die grote delen van de wereld bedekken.

In savannes en graslanden wonen bijna een miljard mensen, van wie velen vee houden en gewassen verbouwen. Tropische met gras begroeide biomen waren de bakermat van de mensheid – waar de moderne mens voor het eerst evolueerde – en het is de plek waar belangrijke voedselgewassen zijn ontstaan.

Slecht nieuws voor heel veel beesten

Net als bossen spelen deze ecosystemen een belangrijke rol in de wereldwijde koolstofbalans. Studies hebben geschat dat graslanden tot 30 procent van de CO₂ op onze planeet vasthouden. Ze beslaan 20 procent van het landoppervlak van de aarde en bevatten enorme reserves aan biodiversiteit, vergelijkbaar met gebieden met tropisch bos.

En het planten van bomen hier zou schadelijk zijn volgens nogal wat wetenschappers. In tegenstelling tot bossen kunnen ecosystemen in de tropen die door gras worden gedomineerd, niet alleen worden aangetast door bomen te verliezen, maar ook door er te planten.

Meer bomen in savanne en grasland kan betekenen dat plant- en diersoorten die de voorkeur geven aan open, goed verlichte omgevingen er worden verdreven. Studies uit Zuid-Afrika, Australië en Brazilië geven aan dat de unieke biodiversiteit verloren gaat naarmate de boombedekking toeneemt.

Ook in Zuid-Afrika lijkt de biodiversiteit verloren te gaan naarmate boombedekking toeneemt.

Dat komt omdat het toevoegen van bomen het functioneren van deze met gras begroeide ecosystemen kan veranderen. Meer bomen betekent dat branden minder waarschijnlijk zijn, maar die branden verwijderen vegetatie die grondlaagplanten verduistert. Meer bomen betekent op die manier dat herbivoren zoals zebra’s en antilopen die zich met die grondlaagplanten voeden minder te eten hebben. En dat ze meer kans hebben om opgegeten te worden, omdat roofdieren meer dekking hebben.

Minder water door bomen?

Meer bomen kunnen ook de hoeveelheid water in beken en rivieren verminderen die door savannes en graslanden stromen. Als gevolg van het onderdrukken van bosbranden door mensen in de Braziliaanse savannes, nam de boombedekking toe en kromp de hoeveelheid regen die de grond bereikte.

Een studie toonde aan dat in graslanden, struikgewas en akkerland wereldwijd waar bossen werden aangelegd, de waterstromen met 52 procent slonken en 13 procent van alle rivieren ten minste een jaar lang volledig opdroogde.

Met gras begroeide ecosystemen in de tropen bieden oppervlaktewater voor mensen om te drinken en weiland voor hun vee, om nog maar te zwijgen van brandstof, voedsel, bouwmaterialen en medicinale planten. Het planten van bomen hier kan het levensonderhoud van miljoenen schaden.

Het verliezen van oude met gras begroeide ecosystemen aan bossen hoeft ook niet per se een netto voordeel voor het klimaat te zijn. Landschappen bedekt met bos zijn vaak donkerder van kleur dan savanne en grasland, wat kan betekenen dat ze ook meer warmte absorberen. Naarmate droogte en bosbranden vaker voorkomen, zouden graslanden een betrouwbaardere koolstofput kunnen zijn dan bossen.

Fundamenteel verkeerd begrepen

Het probleem is dat deze met gras begroeide ecosystemen fundamenteel verkeerd worden begrepen. De Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties definieert elk gebied van een halve hectare groot met meer dan 10 procent boombedekking als ‘bos’. Dat is een richtlijn die opgesteld werd met de beste bedoelingen, namelijk om te voorkomen dat in regenwouden en boreale oerbossen te veel de bijl wordt gezet.

Landschappen zoals een Afrikaanse savanne halen die 10 procent niet, en moeten volgens het boekje dus worden herbebost. Ze zijn met andere woorden het slachtoffer van een definitie die opgesteld werd om te voorkomen dat er te veel bomen worden gekapt elders.

De juiste bomen moeten op de juiste plaatsen in de juiste hoeveelheden worden geplant

Steeds meer wetenschappers waarschuwen dan ook dat bij programma’s voor het planten van bomen om het klimaat te koelen, we beter moeten nadenken over de werkelijke implicaties voor alle ecosystemen. Of: de juiste bomen moeten op de juiste plaatsen in de juiste hoeveelheden worden geplant. Anders riskeren we een situatie waarin we de savanne en andere oude met gras begroeide ecosystemen voor altijd dreigen te verliezen.

Terug naar Ethiopië

Wat ons terug in Ethiopië brengt. Om de Green Legacy Challenge te laten werken, moeten bomen die in de verschillende ecologische omgevingen van het land zijn geplant, op de juiste locatie worden geplant. Als de juiste bomen niet worden geplant in de omgevingen waarvoor ze geschikt zijn, doet de Green Legacy Challenge mogelijk meer kwaad dan goed.

Ethiopië is al eerder met dit probleem geconfronteerd. Bebossingsinspanningen hebben in het verleden in het land schadelijke niet-inheemse plantensoorten geïntroduceerd. Bijvoorbeeld de eucalyptus, die een destructieve impact op het land had. De eucalyptussen verzuurden de bodem en ze vernietigden andere  planten vanwege hun snelle groei.

In bepaalde met gras begroeide ecosystemen in Ethiopië zal het planten van bomen in feite schade toebrengen en plant- en diersoorten verdrijven die de voorkeur geven aan open en zonnige omgevingen. En het zou wel eens de al precaire watervoorziening via lokale beken en rivieren kunnen verminderen.

Impact overschat

Er is nog een grote kanttekening die valt te maken bij massale aanplantingsinitiatieven. De studie die aan de basis lag van de Bonn Challenge die wereldleiders engageerde, overschat hoeveel CO₂ er in al die nieuwe hectares nieuw bos kan worden opgeslagen. De auteurs zijn de koolstof vergeten die al is opgeslagen in de vegetatie en in de bodem van land die hun nieuwe bossen zouden vervangen.

Bovendien kunnen volwassen bossen veel CO₂ opslaan, maar die capaciteit wordt pas na honderden jaren bereikt, en niet na een paar decennia. De meest recente schatting van het VN-klimaatpanel IPCC suggereert dat het bebossen van een gebied zoals afgesproken in de Bonn Challenge (100 keer België) tegen het einde van de eeuw 57 miljard ton CO₂ zouden kunnen opslaan.

Dat is nog steeds een enorm aantal en dat zou ongeveer een zesde van de CO₂ die nu al in de atmosfeer aanwezig is absorberen. Maar ook niet meer dan dat, plus, dan houden we nog geen rekening met het feit dat we CO₂ blijven toevoegen momenteel.

Hoesung Lee, de huidige voorzitter van het VN-klimaatpanel IPCC. Foto: Martial Trezzini/Keystone via AP

Er is nog een probleem. Zelfs als we er in zouden slagen de opwarming te stabiliseren op 1,5 graad Celsius dan zal een vijfde van het land dat voor herbebossing wordt beoogd, tegen 2050 te heet zijn voor het overleven van nieuwe bossen. Zelfs in het hoogst onwaarschijnlijke scenario dat de wereld haar koolstofuitstoot tegen 2050 tot nul terugbrengt, zullen we de rest van de eeuw nog steeds CO₂ uit de atmosfeer moeten halen om de opwarming van de aarde op 1,5 graad te stabiliseren.

Herbebossing moet volgens experts vooral als een instrument daarvoor worden gezien, essentieel voor het creëren van negatieve emissies in de verre toekomst en niet als een snelle oplossing voor de hoeveelheid koolstof die mensen nog uitstoten.

Massale herbebossing werkt ook alleen als de huidige bosbedekking behouden blijft en toeneemt. De ontbossing van het Amazone-regenwoud – het grootste ter wereld – is toegenomen sinds de nieuwe extreemrechtse president van Brazilië, Jair Bolsonaro, aan de macht kwam. En ook elders gaat het niet de goeie kant op. Ondanks alles verdwijnt elke minuut een voetbalveld aan regenwoud op onze planeet.