scrollTop top

Waarom de jeugd vooral baby’s zal moeten maken (of juist niet)

In bijna heel Europa en in de meeste verwesterde Aziatische landen dalen de geboortecijfers. Het resultaat daarvan is een ‘perfecte demografische storm’ die ons sociale leven compleet dreigt te ontwrichten en de welvaart in gevaar zal brengen. Beleidsmakers zoeken volop naar oplossingen: hoe krijgen we jonge mensen zover dat ze meer baby’s maken? Welkom in een wereld van genationaliseerde ivf-klinieken, genereuze leningen voor koppels die beloven zich binnenkort te zullen voortplanten en levenslange vrijstelling van inkomstenbelasting voor wie vier of meer kinderen heeft. Of is er een alternatief?

Uit cijfers van Statistiek Vlaanderen blijkt dat het aantal geboorten in Vlaanderen blijft minderen. In 2019 waren er in Vlaanderen 62.862 geboorten. Dat zijn er 1.474 minder dan in 2018 (min 2,3 procent) en 7.217 minder dan in het topjaar 2010 (min 10,3 procent). Sinds 2010 is het aantal geboorten elk jaar gedaald, op 2015 na.

Het vruchtbaarheidscijfer – het gemiddelde aantal geboren kinderen per vrouw tijdens haar vruchtbaarheidsperiode – ligt in onze contreien op 1,6. Dat is pal op het gemiddelde voor de Europese Unie, maar een pak onder de
2,07 die theoretisch nodig is om de bevolking in stand te houden en te vervangen.

Spanje heeft een van de laagste vruchtbaarheidscijfers in de Europese Unie, met gemiddeld 1,27 kinderen geboren voor iedere vrouw in de vruchtbare leeftijd. Het resultaat is dat de Spaanse bevolking sinds 2012 afneemt. Als de huidige cijfers standhouden, zal elke nieuwe generatie Spanjaarden 40 procent kleiner zijn dan de vorige.

De regio Galicië is een van de weinige in Spanje die geprobeerd heeft om het probleem aan te pakken. In 2012 lanceerde de regionale regering een meervoudig initiatief om het dalende vruchtbaarheidscijfer tegen te houden door maatregelen uit te rollen zoals huis- en vervoerssubsidies voor gezinnen en radioreclame die vrouwen aanspoort om meer kinderen te krijgen. Het leverde niks op. De bevolking van Galicië zal de komende veertig jaar met een miljoen inwoners krimpen, een verlies van iets minder dan een derde van de bevolking van de regio.

Ook in Portugal is de bevolking sinds 2010 spectaculair aan het slinken. Volgens prognoses zou de Portugese bevolking tegen 2060 dalen van 10,5 miljoen naar 6,3 miljoen. Eurostat schat dat Portugal tegen 2050 het land van Europa zal zijn met het kleinste aandeel kinderen: amper 11,5 procent van de bevolking zal jonger zijn dan 15 jaar. Honderden scholen zullen moeten sluiten terwijl nu al benzinestations en hotels omgebouwd worden tot verpleeghuizen.

De toenmalige premier Pedro Passos Coelho kondigde vijf jaar geleden al maatregelen aan, maar ook in Portugal bleek dat politieke ad-hocoplossingen op nationaal niveau gedoemd zijn te mislukken.

Gratis ivf en vette babybonus

Italië heeft bijvoorbeeld geprobeerd om zijn sombere demografische vooruitzichten (het vruchtbaarheidscijfer is er gedaald van 2,37 in 1970 tot 1,39) te boven te komen met initiatieven variërend van pensioenleeftijdsverlagingen tot een maandelijkse babybonus. Het dalende geboortecijfer van het land heeft meerdere oorzaken, zoals een gebrek aan financiële zekerheid, waardoor veel Italianen tot ver in de dertig bij hun ouders wonen. De moeilijkheid voor moeders om terug te keren naar de werkplek betekent ook dat vrouwen aanzienlijke offers moeten brengen als ze besluiten om kinderen te krijgen. Dat de coronacrisis, die keihard toesloeg in het land, de perspectieven niet verbeterd heeft, spreekt voor zich.

Duitsland heeft ondertussen een van de laagste geboortecijfers ter wereld: iets meer dan 9 per 1.000 inwoners. Het is de jongste jaren met een percentje gestegen, maar dat komt omdat de geboorten bij niet-Duitsers in het land proportioneel een pak hoger liggen. Iets wat overigens bij ons ook zo is en het Vlaamse cijfer verbloemt.

Tegen 2060 verwacht de Duitse regering dat de bevolking van 81 miljoen naar 67 miljoen zal dalen. De Verenigde Naties voorspellen dat het percentage Duitsers op de werkplek tegen 2030 met 7 procent zal dalen tot slechts 54 procent. Geen enkel ander land in het Westen wordt economisch zo sterk getroffen door de dalende geboortecijfers dan onze oosterburen – en dat ondanks een sterke toestroom van jonge arbeidsmigranten.

In Griekenland krijgen koppels die een baby op de wereld zetten daar sinds dit jaar een bonus van 2.000 euro voor. De centrumrechtse regering van Athene besloot daartoe vanwege de prognoses dat de Griekse bevolking (10,7 miljoen) in de komende drie decennia met een derde zou kunnen krimpen, tenzij het dalende geboortecijfer teruggedraaid wordt. Tegen 2050 zal volgens Eurostat 36 procent van de Griekse bevolking ouder zijn dan 65 jaar, een vooruitzicht met ernstige gevolgen voor de beroepsbevolking en een reeds immens onder druk staand socialezekerheidsstelsel. In 1970 viel slechts 7 procent van de Griekse bevolking in die leeftijdscategorie.

Eigen baby’s eerst

Terwijl in al die landen aan de alarmbel getrokken wordt, en er geld vrijgemaakt wordt om iets te doen aan het probleem, zijn het landen met rechtse populistische regeringen die het voortouw genomen hebben om het tij te keren. Dat is niet zo verwonderlijk, aangezien het stimuleren van de vruchtbaarheid aansluit bij hun discussiepunten tegen migratie en voor ‘traditionele gezinswaarden’.

‘Wij Hongaren hebben een andere manier van denken. In plaats van alleen cijfers, willen we Hongaarse kinderen. Migratie is voor ons overgave’

Victor Orbán

Nergens is de campagne om vrouwen meer kinderen te doen krijgen intenser dan in Orbáns Hongarije. Het vruchtbaarheidscijfer van het land bereikte in 2011 een historisch dieptepunt van 1,23. Viktor Orbán besteedt ondertussen ongeveer 5 procent van het bruto binnenlands product (bbp) aan het beleid. In West-Europese landen en Japan is het amper 0,1 procent.

‘In heel Europa zijn er steeds minder kinderen, en het antwoord hierop van het Westen is migratie’, zei Victor Orbán vorig jaar in zijn jaarlijkse State of the Nation-toespraak. ‘Wij, Hongaren, hebben een andere manier van denken. In plaats van alleen cijfers willen we Hongaarse kinderen. Migratie is voor ons overgave.’

En dus bieden in Hongarije nieuw genationaliseerde ivf-klinieken gratis behandelingscycli aan voor alle vrouwen (zolang ze jonger zijn dan 40 en niet lesbisch). Orbán beloofde onlangs ook de levenslange vrijstelling van inkomstenbelasting uit te breiden tot moeders met drie kinderen. In Hongarije kun je tegenwoordig ook geld lenen gebaseerd op een belofte om in de toekomst kinderen te krijgen. Een jong echtpaar kan tot 28.000 euro (10 miljoen forint) krijgen en elke keer als er een kind geboren wordt, worden de betalingen uitgesteld. Als het echtpaar binnen de gestelde termijn drie kinderen heeft, wordt de lening afgeschreven. Als ze dat niet doen, moeten ze het hele bedrag terugbetalen.

In Polen heeft de regerende partij Recht en Rechtvaardigheid in 2016 het 500+-beleid ingevoerd, waarbij moeders vanaf het tweede kind 500 złoty (110 euro) per kind per maand ontvangen. Sinds vorig jaar geldt dat zelfs vanaf het eerste kind. In Rusland werd in 2007 een eenmalige betaling van 6.500 euro gelanceerd voor gezinnen met twee of meer kinderen. In januari kondigde Vladimir Poetin een nieuw pakket demografische maatregelen aan dat 400 miljard roebel (bijna 5 miljard euro) per jaar zal kosten. ‘Het lot van Rusland en zijn historische vooruitzichten is afhankelijk van hoeveel van ons er zijn … het hangt af van het aantal kinderen dat in Russische gezinnen geboren wordt’, zei Poetin bij de aankondiging van het beleid.

‘Europa is het continent van de lege wieg geworden, terwijl ze in Azië en Afrika geconfronteerd worden met demografische uitdagingen van het tegenovergestelde type’

In de voormalige Oostbloklanden is het vruchtbaarheidscijfer de jongste jaren bijzonder snel gedaald. Een reeks door de Verenigde Naties in 2017 gepubliceerde projecties van de wereldbevolking voorspelde dat de gecombineerde bevolking van tien Oost-Europese landen zou dalen van 292 miljoen tot 218 miljoen in 2100, terwijl in dezelfde periode de bevolking van West-Afrika zou groeien van 372 miljoen tot 1,6 miljard.

‘Europa is het continent van de lege wieg geworden, terwijl ze in Azië en Afrika geconfronteerd worden met demografische uitdagingen van het tegenovergestelde type’, zei Katalin Novák, de Hongaarse staatsminister voor Familie, Jeugd en Internationale Zaken, tijdens een conferentie over demografie die vorig jaar georganiseerd werd door de regering-Orbán. De conferentie in Boedapest werd geopend met een animatievideo van migranten die naar Europa trokken, en was doorspekt met verwijzingen naar een samenzweringstheorie die suggereert dat er een schimmig complot zou bestaan om ‘inheemse’ Europeanen te vervangen door ‘buitenstaanders’. (Orbán beweerde zelf letterlijk op de conferentie: ‘Er zijn politieke krachten in Europa die de bevolking om ideologische of andere redenen willen vervangen.’)

De focus op ‘traditionele gezinnen’ die veel kinderen produceren is een hoeksteen geworden van het beleid van de regering van Orbán. Rechtse populisten van over de hele wereld waren naar de conferentie in Hongarije gereisd om zich te laten inspireren door het gezinsbeleid van het land. Het sociale conservatisme dat aan een dergelijk beleid ten grondslag ligt, blijkt uit het feit dat veel van de steun alleen beschikbaar is voor echtparen. Niet-gehuwde heteroseksuele stellen en alleenstaande vrouwen komen ook in aanmerking voor gratis ivf- behandeling, maar lesbiennes niet. Dat betekent dat de helft van een lesbisch koppel zich moet voordoen als alleenstaand en heteroseksueel als ze de steun willen ontvangen.

Ook in Polen geeft de overheid een populistische draai aan het 500+-beleid. ‘In Duitsland worden miljarden euro’s uitgegeven aan steun voor immigranten, maar hier worden die miljarden złoty’s besteed aan Poolse families’, zei premier Mateusz Morawiecki. ‘Dit is een revolutionair sociaal-demografisch project en daar zijn we trots op.’

Pover resultaat

Maar ondanks alle investeringen is het resultaat voorlopig pover. In Hongarije is het vruchtbaarheidscijfer gestegen van 1,23 naar 1,48, hoewel het moeilijk is in te schatten hoeveel daarvan te danken is aan het beleid van Orbán. In Polen was er een korte geboortepiek na de invoering van het 500+-beleid, maar de curve zit ondertussen weer op het oude niveau.

Het verhogen van het geboortecijfer is namelijk een ingewikkelde affaire. Er zijn bibliotheken academische literatuur en statistische casestudy’s aan gewijd. Studies tonen bijvoorbeeld aan dat armere gezinnen in elk geval meer kinderen hebben dan rijkere gezinnen, wat impliceert dat het verhogen van geboorte cijfers meer inhoudt dan financiële zekerheid verschaffen.

Volgens Anne Gauthier, professor vergelijkende gezinsstudies aan de Rijksuniversiteit Groningen, kan het stimuleren van de vruchtbaarheid met overheidsuitgaven ‘onder zeer specifieke omstandigheden werken’. Volgens haar is de sleutel de continuïteit van het beleid gedurende vele jaren, waardoor mensen vertrouwen krijgen dat de ondersteunende maatregelen niet zullen verdwijnen. Frankrijk, dat ondanks een recente daling nog steeds een van de hoogste vruchtbaarheidscijfers in de Europese Unie heeft, is volgens haar een land met zo’n genereus en duurzaam model.

Een belangrijk element is ervoor zorgen dat vrouwen kunnen terugkeren naar de beroepsbevolking. Meer dan 50 procent van de jonge Poolse vrouwen heeft bijvoorbeeld universitair onderwijs genoten en wil graag werken. Onderzoek daar (dat door de overheid niet geapprecieerd werd) suggereert dat het geboortecijfer alleen kan verhogen als het combineren van werk en gezin gemakkelijker gemaakt wordt.

Intussen in Scandinavië

Zo zijn we bij het Scandinavische model aanbeland. Scandinavië lijkt de demografische storm met enig succes te doorstaan, mede dankzij genereuze ouderschapsverlofsystemen, stabiele economieën en, in het geval van Zweden en Noorwegen, hoge netto-immigratie. Een veelvoorkomende verklaring voor het ogenschijnlijk stabiele vruchtbaarheidscijfer daar is dat het mogelijk is om het moederschap te combineren met een beroepsleven. Het gaat niet alleen om ouderschapsverlof: er is ook gesubsidieerde kinderopvang en gendergelijkheid. Het probleem?

We staan aan het begin van een demografische crisis. Europa heeft dringend meer jonge mensen nodig.

Sinds twee jaar gaat het ook in de Scandinavische landen opnieuw bergaf met het geboortecijfer. En voorlopig heeft niemand daar een zinnige uitleg voor.

We staan trouwens nog maar aan het begin van een demografische crisis. Europa heeft dringend meer jonge mensen nodig om zijn gezondheidsdiensten te runnen, zijn plattelandsgebieden te bevolken en voor ouderen te zorgen, omdat zijn samenlevingen in toenemende mate niet langer zelfvoorzienend zijn.

Of zien we het verkeerd?

Er zijn ook wel experts die geloven dat de dalende vruchtbaarheidscijfers eerder reden tot feest zijn dan tot alarm. Sarah Harper bijvoorbeeld, expert op het gebied van bevolkingsverandering aan de universiteit van Oxford. Volgens haar hoeven landen zich geen zorgen te maken als hun bevolking niet groeit. De idee dat je heel veel mensen nodig hebt om je land te verdedigen en het economisch te laten groeien, noemt ze ‘ouderwets denken’. Volgens Harper hebben we dankzij kunstmatige intelligentie, migratie en een gezondere ouderdom niet langer een groeiende bevolking nodig om ons staande te houden.

De impact van een relatief klein aantal hoogopgeleide mensen in de kenniseconomie van Europa zal veel groter zijn dan het vergroten van onze bevolking, gelooft Harper. Vanwege automatisering, AI en robotica. In plaats van geld te pompen in programma’s om het geboortecijfer op te krikken, zou volgens Harper dat geld beter gespendeerd kunnen worden aan onderwijs.

Veranderingen in de militaire arena ondermijnen ook de angst in sommige landen dat een daling van het totale vruchtbaarheidscijfer hen kwetsbaar zou kunnen maken. Ook al door technologie: we hebben geen grote aantallen mensen nodig voor legers. Moderne oorlogsvoering zit zo niet in elkaar. Harper gelooft ook niet dat meer baby’s een oplossing zijn voor het probleem van de vergrijzende samenleving. Het is tegenwoordig volgens haar veel gemakkelijker om oudere volwassenen in staat te stellen om bijgeschoold en gezond op de arbeidsmarkt te laten blijven dan tegen vrouwen te zeggen dat ze meer kinderen moeten krijgen.

Harper is er ook van overtuigd dat meer gelijkheid voor vrouwen meer opbrengt dan het stimuleren van pronatalisme, hoewel dat niet noodzakelijkerwijs een babyboom zou veroorzaken. In die maatschappijen die vrouwen in staat stellen om op de arbeidsmarkt te blijven en kinderen te krijgen, zullen ze van geen of één kind naar waarschijnlijk twee kinderen per vrouw gaan volgens haar onderzoek.

Lees ook: De oprukkende jeugdwoestijnen van Europa

Corona Virus Update

  • Wereld
  • Aantal
    besmettingen
    30.401.165
  • Aantal
    doden
    950.459
  • België
  • Aantal
    besmettingen
    99.649
  • Aantal
    doden
    9.937
Biden vs Trump
AMERIKAANSE VERKIEZINGEN
Volg het hier LIVE elke dag