Mick Van Loon

‘Harari heeft gelijk dat we een nieuw verhaal nodig hebben. Wordt dit verteld door tieners zoals Greta Thunberg?’

Voices

Zoals Yuval Noah Harari opmerkt in zijn boek Sapiens, leven we in een tijdperk na het falen van de grote metaverhalen van liberale democratie, fascisme of socialisme of de patriarchale mannelijkheid die het allemaal onderbouwde. We hebben een nieuw model voor de wereld nodig, een nieuw verhaal, zoals Harari het noemt. Wordt dat verhaal verteld door tieners als Greta Thunberg?

Dat de oude verhalen niet meer werken, kun je niet beter illustreren wellicht dan met het feit dat een 16-jarig meisje met een ongelooflijke toespraak tot de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de ogenschijnlijk machtigste mannen op de planeet – om het eufemistisch te stellen – flink op de zenuwen kan werken.

Thunberg is niet zomaar een kind, zoals haar tegenstanders toch zo graag benadrukken. Met haar diagnose van het syndroom van Asperger is ze nog verder verwijderd van het patroniserende patriarchaat en patronaat die onze politiek veel te lang onderbouwd hebben dan haar niet-neurodiverse leeftijdsgenoten.

‘Ik ben een activist vanwege en niet ondanks mijn autisme’, zegt Thunberg. Ze noemt het haar geschenk. En ze heeft een punt: neurodiversiteit kan wel degelijk helpen – kinderen zoals Thunberg worden niet getriggerd door nepfeiten of beïnvloed door groepsdenken. Hun klare kijk komt door het feit dat hun hersenen net iets anders werken dan die van de meesten onder ons, waardoor ze door de mist van emotionele manipulatie en valse feiten de grimmige realiteit kunnen zien.

Wat zo’n ophef veroorzaakte, was dat Thunberg in één authentieke en eerlijke outburst de vinger op de wonde legde. Of dat ze, in de visie van Yuval Noah Harari, perfect illustreerde dat de verhalen die we onszelf vertelden om onze maatschappij te doen functioneren, niet meer werken.

‘Je hebt mijn dromen en mijn jeugd gestolen met je lege woorden’, verweet Thunberg ’s werelds politieke elite. ‘En toch ben ik een van de gelukkigen. Mensen lijden. Mensen gaan dood. Hele ecosystemen zijn aan het instorten. We staan aan het begin van een massale uitsterving. En alles waar je over kunt praten is geld en sprookjes over eeuwige economische groei. Hoe durf je!’

De reactie was voorspelbaar. In plaats van te luisteren en de tekenen aan de wand te herkennen, was het enige antwoord van ’s werelds nieuwste generatie leiders (nou ja, vooral de mannen onder hen) om hun holle retoriek nog wat op te drijven. Ze worden daarbij geïnspireerd door de meest verdeeldheid zaaiende Amerikaanse president ooit, Donald Trump.

De Britse premier, Boris Johnson, is een van de goeie leerlingen in Trumps klas. De regering ondermijnen, de waarheid negeren, ideeën kapen, opzettelijk onbeleefd zijn. Hij kanaliseert zo zijn kiezers die boos zijn en zich verloren voelen in een wereld zonder verhaal, die geloven dat buitenlanders hun baan overgenomen hebben, die ervan overtuigd zijn dat hun desillusie over de wereld komt door de globalisering.

‘Nationalisme als antwoord kan misschien op korte termijn werken, maar zonder mondiaal evenwicht zal de duistere, fascistische kant ervan zich steeds nadrukkelijker manifesteren, en het verleden heeft ons geleerd hoe hoog de prijs daarvan is’

Het is wellicht niet wat de meesten onder ons willen horen, maar net zozeer als Thunbergs kreet voor een betere wereld het nieuwe metaverhaal zou kunnen worden waar de mensheid naar zoekt, is er momenteel een andere kandidaat. Eentje van een cultuur van bewapend populisme, de daarmee gepaard gaande demonisering van gezond verstand en felle existentiële fightbackcampagnes van degenen die willen voorkomen dat ze ter verantwoording geroepen worden. Een maatschappijmodel waarin abnormaal moreel gedrag en bedrog, indien genoeg herhaald, de nieuwe waarheid worden.

Het is een model waar nationalisme hoogtij viert, gevoed door het feit (dat we ook onder ogen moeten zien) dat de globalisering voor een pak mensen misschien niet zo geweldig geweest is als voor een selecte groep. We moeten de realiteit onder ogen zien dat globalisering in zijn huidige vorm niet voor iedereen welvaart betekent; ook dat model, dat metaverhaal, is stuk. Het verklaart veel van de malaise waarin een groot deel van de wereld zich bevindt en de manier waarop de wereld reageert.

Nationalisme als antwoord kan misschien op korte termijn werken, maar zonder mondiaal evenwicht zal de duistere, fascistische kant ervan zich steeds nadrukkelijker manifesteren, en het verleden heeft ons geleerd hoe hoog de prijs daarvan is.

Waar het op neerkomt, en wat ruimschoots geïllustreerd is door gebeurtenissen wereldwijd in de acht jaar sinds Sapiens van Harari verscheen, is dat we een nieuw model voor de wereld nodig hebben, een nieuw verhaal zoals Harari het noemt, waarin misschien niet iedereen, maar de meesten van ons, zich kunnen vinden.

We moeten dat nieuwe verhaal vinden, we moeten de tekenen aan de wand dringend gaan zien, want zoals Thunberg de Algemene Vergadering van de VN vertelde, zijn de ogen van de toekomstige generaties op ons gericht. Ze zullen ons niet vergeven als we ervoor kiezen om te falen – en dat zouden ze ook niet moeten doen.