Alicja Gescinska

De luchtwegen van de democratie

Voices

Het gebeurt wel vaker dat de belangrijkste berichten in de krant de kleinste zijn. Terwijl de hele wereld zich druk maakte over de uitbraak van het Corona-virus, bleef de gestage verspreiding van een ander virus haast onopgemerkt. Het betreft de virale infectie die de zuurstof uit de longen van onze democratie knijpt.

Ik heb het over de resultaten van de nieuwe Eurobarometer. Daaruit bleek dat de luchtwegen van de democratie in ons land vreselijk verstopt zijn. Reden: het vertrouwen van de Belg in politiek en democratie is de voorbije maanden fors gedaald. Dat was maar een kort artikeltje in de krant waard, gevolgd door een kort gesprek met een gediplomeerd expert die in drie zinnen de diagnose mocht toelichten. Toch moet dat ons veel meer zorgen baren en moet er veel meer aandacht naar uitgaan. Immers, zonder vertrouwen van burger in politiek houdt de representatieve democratie de facto op democratisch zijn. Als je er niet op kan vertrouwen dat jouw volksvertegenwoordigers je ook écht vertegenwoordigen, dat politici het algemeen belang dienen en niet het eigenbelang, dan verkeert de democratie algauw in ademnood.

‘Er kan pas sprake van vertrouwen zijn, wanneer mensen in waarheid spreken. Valt dat laatste weg, dan ook het vertrouwen’

Over de redenen van de vertrouwenscrisis bij de burger kan eindeloos gepalaverd worden. Maar laat eindeloos palaveren nu precies een deel van het probleem zijn: de aanslepende regeringsonderhandelingen en het uitblijven van de federale regeringsvorming wekken bij veel mensen het gevoel dat onwil ofwel of het politieke proces helemaal lamlegt. Het falen van politici wordt snel als een falen van “de politiek” ervaren. En wanneer mensen het gevoel hebben dat niet enkel politici, maar ook de politiek nergens toe leidt, dreigen we het democratische spoor bijster te raken.

Ook de alomtegenwoordigheid van desinformatie en leugens in het publieke en maatschappelijke debat draagt ongetwijfeld bij tot de vertrouwenscrisis in de polis. ‘Post-truth tijden’ zijn bijna noodzakelijkerwijze ook ‘post-trust tijden’. Er bestaat immers een hoogst intieme verwevenheid tussen waarheid en vertrouwen. Daarop wees ook de Amerikaanse filosoof Harry Frankfurt. Frankfurt is bij het brede publiek bekend dankzij zijn bestseller On Bullshit. Dat essay dateert al van 1986 en bleef deels onopgemerkt. Maar pas toen het enkele jaren geleden opnieuw uitgegeven werd, stond het 27 weken lang in de bestsellerlijst van de New York Times en ging het de hele wereld rond.  

Frankfurt merkte op dat het geen toeval is dat truth en trust een etymologische voorgeschiedenis delen. Het gaat daarbij om het archaïsche woord troth. Die term betekent zowel trouw (of betrouwbaar) als waarheid. Er kan pas sprake van vertrouwen zijn, wanneer mensen in waarheid spreken. Valt dat laatste weg, dan ook het vertrouwen. Politici die onjuiste informatie verspreiden of een loopje met de feiten nemen als deel van hun communicatiestrategie denken daarom beter twee keer na. Op korte termijn valt met leugens electoraal te scoren. Maar op lange termijn dreigt de democratie daarvan de grote verliezer te worden.