Start de volgende oorlog in de ruimte?

Op de NAVO-top werd onlangs beslist dat het bondgenootschap naast land, zee, lucht en cyber ook de ruimte gaat toevoegen aan de traditionele oorlogsdomeinen. De ruimte komt de jongste jaren steeds hoger op de agenda in defensieprogramma’s van landen over de hele wereld. Zo is de Amerikaanse president Trump groot voorstander van een ruimteleger. Deze zomer richtte hij de zogenoemde US Space Force op. Ook de Franse president Macron heeft speciale belangstelling voor het heelal. Vlak voor de nationale feestdag op 14 juli kondigde hij aan dat er een nieuwe militaire doctrine komt, waarin de verdediging van de ruimte een grote rol gaat spelen. ‘We zullen onze kennis van de situatie in de ruimte versterken en we zullen onze satellieten beter beschermen, ook op een actieve manier’, zei Macron. Rusland en China hebben eveneens defensieprogramma’s voor buiten de dampkring opgezet.

In hun technothriller Ghost Fleet beschrijven auteurs Peter Singer en August Cole een catastrofale wereldoorlog die begint met een geniepige aanval tegen de VS in de ruimte. Eerst hacken soldaten van China’s cyberhoofdkwartier in Shanghai het Pentagonnetwerk van gps-satellieten en verstoren hun signalen. De cyberaanval creëert chaos bij de Amerikaanse troepen. Die kunnen niet meer nauwkeurig navigeren, doelen traceren of ze raken met hun precisiemunitie.

De ruimte is de ultieme sleutelpositie voor hedendaagse strijdkrachten, en geen enkel leger domineert die strategische hoogten voorlopig succesvoller dan de VS.

Vanuit een ruimtestation op 300 kilometer hoogte in een baan rond de aarde richten Chinese astronauten daarna een laserwapen op drie dozijn Amerikaanse satellieten, waarvan het leger afhankelijk is voor alle communicatie en belangrijke surveillance. Wanneer de Chinezen klaar zijn, valt Amerika’s technologische voorsprong op het 21ste-eeuwse slagveld terug tot het predigitale niveau van voor de Tweede Wereldoorlog.

Pearl Harbor in de ruimte

Zulke scenario’s klinken misschien als sciencefiction, maar de bedreiging van wat legerexperts ‘Pearl Harbor in de ruimte’ noemen – een geniepige aanval op Amerikaanse satellieten die de legermacht lamlegt nog voor een schot is afgevuurd – bezorgt planners van het Pentagon behoorlijke kopzorgen.

De ruimte is de ultieme sleutelpositie voor hedendaagse strijdkrachten, en geen enkel leger domineert die strategische hoogten voorlopig succesvoller dan de VS. Maar westerse gps-constellaties en bewakings- en communicatiesatellieten zijn grotendeels onbeschermd. En die kwetsbaarheid is China en Rusland niet ontgaan. Het resultaat is een ruimtewedloop op drie fronten – de eerste sinds het einde van de Koude Oorlog.

Lancering van een Atlas V-raket, een draagraket die gebruikt wordt door de US Space Force, vanaf Cape Canaveral, Florida, in augustus. Foto: ULA

‘De VS, China en Rusland zijn niet alleen bezig met het gebruik van de ruimte, maar proberen daar ook de concurrentie uit te schakelen’, zegt Singer, die een militaire strateeg is bij de New America Foundation, een denktank in Washington, D.C.

De Chinese President Xi Jingping bracht in 2016 een spraakmakend bezoek aan het hoofdkwartier van de luchtmacht in Peking. Hij wou de Chinese verdedigende en aanvallende capaciteit in de ruimte op scherp stellen. Hij deed dat ter voorbereiding op een volgens vele Chinese militaire analisten onvermijdelijke ruimteoorlog met de VS.

Gevechten zouden ook de commerciële satellieten kunnen platleggen die zoveel onderdelen van het moderne leven controleren: van gsm-netwerken tot bankautomaten en gps-systemen.

Net als de VS en Rusland heeft China astronauten naar de ruimte gestuurd, een maanlanding uitgevoerd en ontwikkelt het een eigen ruimtestation. Het Pentagon stelt ook vast dat China zijn militaire capaciteit in de ruimte blijft opvoeren met de lancering van 142 satellieten voor spionage, navigatie, communicatie en weersvoorspellingen, die ‘het gebruik van ruimte-installaties van tegenstanders kunnen beperken of voorkomen in tijden van crisis of conflict’.

Twee miljard dollar aan veiligheidsmaatregelen

Een oorlog in de ruimte zou verregaande gevolgen hebben. Als er conflicten zouden uitbarsten, bijvoorbeeld over de territoriale claims in de Zuid-Chinese Zee of de Russische agressie in Oost-Europa, zijn niet alleen de Amerikaanse satellieten in gevaar. Gevechten zouden ook de commerciële satellieten kunnen platleggen die zoveel onderdelen van het moderne leven controleren: van gsm-netwerken tot bankautomaten en gps-systemen.

En hoewel dergelijke conflicten in de ruimte kunnen beginnen, menen experts dat ze gemakkelijk zouden kunnen uitmonden in een totale oorlog op aarde. ‘Als de oorlog zich uitbreidt naar de ruimte – en hopelijk doet hij dat nooit – zal het eerste (nucleaire) antwoord niet in de ruimte zijn’, waarschuwt generaal John Hyten, de voormalige hoofdbevelhebber van het Amerikaanse Air Force Space Command.

Generaal John Hyten, de voormalige hoofdbevelhebber van het Amerikaanse Air Force Space Command tijdens een conferentie in Colorado, 2015. Foto: U.S. Army National Guard/Staff Sgt. Adam Fischman)

In 2016 spendeerde het Pentagon twee miljard dollar aan veiligheidsmaatregelen voor satellieten die instaan voor de nationale veiligheid. Dat bedrag steeg in 2017 tot 22 miljard dollar, dat opzijgezet werd om de ruimtedominantie van de VS te bestendigen. De regering-Trump verantwoordt zulke grote investeringen door te stellen dat ze de belangrijke verschuivingen in de Chinese en Russische capaciteit reflecteren.

De eerste 25 jaar na het einde van de Koude Oorlog waren de conventionele Amerikaanse troepen ongeëvenaard. Dat was in grote mate te danken aan de voordelen van satellieten op het slagveld. Ze werden voor het eerst gebruikt in de Golfoorlog van 1991 en hebben sindsdien Amerikaanse precisiemunitie geleid, wereldwijde communicatie van Amerikaanse bevelhebbers mogelijk gemaakt en Amerikaanse troepen rond de wereld helpen navigeren.

Vandaag kunnen Peking en Moskou niet langer genegeerd worden.

Maar in de voorbije vijftien jaar, een periode waarin de defensiedollars gespendeerd werden aan oorlogen in het Midden-Oosten, hebben China en Rusland geavanceerde wapens ontwikkeld die ‘onze voordelen uithollen … vooral bij virtuele en elektronische oorlogvoering en in de ruimte’, zegt de voormalige onderminister van Defensie van Barack Obama, Robert Work. ‘Daardoor is onze technologische voorsprong geleidelijk aan het eroderen.’

Vandaag kunnen Peking en Moskou niet langer genegeerd worden. Door hun vermogen om de moeilijk verdedigbare Amerikaanse satellieten te stelen, te verstoren en kapot te maken ‘is er geen enkel onderdeel van onze ruimtearchitectuur niet in gevaar’, waarschuwt luitenant-generaal David Buck, bevelhebber van de Fourteenth Air Force, een onderdeel van het Amerikaanse Air Force Space Command (AFSPC).

Hack op NASA

In december 2015 organiseerde het U.S. Air Force Space Command in Colorado Springs een grootschalig oorlogsspel dat zich afspeelde in de verre ruimte in 2025. Ongeveer 200 Amerikaanse burger- en legerexperts namen er samen met Britse, Canadese, Australische en Nieuw-Zeelandse vertegenwoordigers aan deel. De details blijven strikt vertrouwelijk, net als het Amerikaanse militaire ruimtewapenarsenaal dat ingezet werd in de maneuvers. Maar het Space Command zei dat de oefening full-spectrum bedreigingen in diverse operationele omgevingen omvatte’. Vertaling: de deelnemers moesten omgaan met alle bekende gevaren voor Amerikaanse satellieten, ‘plus een aantal gevaren waarvan vermoed wordt dat ze bestaan’.

Bij de bekende bedreigingen zitten onder meer Chinese ballistische raketten die de Amerikaanse satellieten kunnen raken in een lage baan rond de aarde, op ongeveer 800 kilometer hoogte, en mogelijk ook die in geostationaire banen op zo’n 35 kilometer boven de aarde. China en Rusland hebben ook lasers op de grond die een camera op een spionagesatelliet kunnen verblinden, en experts beweren dat op ruimteschepen gemonteerde lasers er snel zitten aan te komen. Moskou en Peking worden er ook van verdacht dat ze satellieten ontwikkelen die andere satellieten onschadelijk kunnen maken, er botsingen mee kunnen veroorzaken of ze kunnen vernietigen.

Het nieuwe uniform van de US Space Force werd in januari bekendgemaakt. Foto: US Space Force

Elk gevecht in de ruimte zou cyberaanvallen met zich meebrengen. Zoals in 2011, toen een Roemeense hacker toegang verkreeg tot vertrouwelijke satellietgegevens van de NASA. Volgens ambtenaren hackte China drie jaar later het satellietnetwerk van de National Oceanic and Atmospheric Administration, waardoor de Amerikaanse tegenhanger van het KMI twee dagen moest sluiten.

De hack bracht een gevaarlijke zwakte aan het licht: net zoals in de roman van Singer en Cole zouden hackers een Amerikaanse satelliet kunnen herprogrammeren om foute weerrapporten, coördinaten en andere desinformatie te verzenden naar Amerikaanse en geallieerde troepen, en zo de planning, navigatie en het doelzoeksysteem in de war sturen. Singer, die ook werkt als consulent bij het Air Force Space Command en de Amerikaanse inlichtingendiensten, zegt dat satelliethackers zelfs een Amerikaanse raket kunnen omleiden naar de eigen troepen of de baan van de satelliet kunnen veranderen.

Sinds Spoetnik

Het is niet de eerste keer dat militaire strategen bezorgd zijn over een potentiële ruimteoorlog. In de jaren na de lancering van de Russische Spoetnik in 1957, de eerste kunstmatige satelliet, begonnen de VS, uit angst voor een nucleaire ruimteaanval, te zoeken naar manieren om satellieten neer te halen. Het Amerikaanse leger voerde ook een reeks nucleaire tests uit in de ruimte. Eén ervan, op zo’n 400 kilometer boven de Stille Zuidzee, creëerde zulke sterke elektromagnetische trillingen dat vijf Amerikaanse satellieten eraan moesten geloven en dat er op duizenden kilometers afstand stroom-, radio- en telefoonstoringen waren. De testen werden stopgezet in 1967 dankzij het Ruimteverdrag, dat het gebruik van massavernietigingswapens in de ruimte verbood.

‘Zowel wij als de Sovjets waagden het niet om die rode lijn te overschrijden’

Tijdens de rest van de Koude Oorlog waren krachtige surveillancesatellieten van cruciaal belang voor de Amerikaanse en Russische vroege-waarschuwingssystemen, die de voorbereiding van een nucleaire test of raketlancering detecteren. Maar dat hield de concurrerende supermachten niet tegen om uit te zoeken hoe ze een voorsprong konden uitbouwen in de ruimte.

De Sovjets ontwikkelden het ruimte-equivalent van een bomauto – een onbemand ruimteschip dat tot naast een satelliet kon vliegen om zichzelf op te blazen. In de jaren tachtig lanceerde president Ronald Reagan het Strategic Defense Initiative ter waarde van miljarden dollars, smalend Star Wars genoemd. Dat was een systeem met afweergeschut op aarde en ruimtelasers in de lucht om de Verenigde Staten te beschermen tegen een nucleaire raketaanval van de Sovjets. In 1985 demonstreerde Reagan de paraatheid van de VS toen een F-15 van de luchtmacht op 11 kilometer hoogte een raket lanceerde en een haperende Amerikaanse satelliet vernietigde.

De F-15 die met een ASM-135 antisatellietraket de Amerikaanse P78-1 satelliet vernietigt.

Toch hebben de VS en de Sovjet-Unie nooit gevochten in de ruimte. Dat komt omdat beide zijden wisten dat de ander de vroege-waarschuwingssatellieten als een cruciaal onderdeel van het nucleaire arsenaal beschouwde. Elke aanval tegen satellieten zou beschouwd worden als de eerste stap van een nucleaire aanval, die onmiddellijk tot nucleaire wraakacties zou leiden. ‘Zowel wij als de Sovjets waagden het niet om die rode lijn te overschrijden’, zegt Work, de voormalige onderminister van Defensie.

Maar na het einde van de Koude Oorlog, in 1991, werd de situatie in de ruimte complexer. Zowat zestig andere landen begonnen de VS en Rusland te vergezellen in de ruimte en droegen bij tot een vlechtwerk van naar schatting 1100 satellieten om de aarde. Intussen werden Amerikaanse troepen steeds meer afhankelijk van hun satellieten – niet alleen voor vroege nucleaire waarschuwingen, maar ook voor conventionele militaire doelen, zoals communicatie, weerberichten en navigatie. Het Pentagon besteedde echter weinig tijd aan de bescherming ervan. De militaire leiders van de wereld beschouwden de ruimte als een exclusief Amerikaans toevluchtsoord. Zowel het budget als het personeel werden ingezet voor andere prioriteiten. ‘Dat werd allemaal goed opgemerkt door onze tegenstanders’, zegt Singer.

China doet mee

In januari 2007 begonnen westerse inlichtingendiensten te vermoeden dat China antisatellietwapens aan het ontwikkelen was. Peking vuurde toen een raket af op een van haar eigen verouderde weersatellieten in een lage baan rond de aarde. Later, in 2013, testte China een raket die tot op
29 kilometer hoogte klom. Hoog genoeg om een Amerikaanse gps-satelliet uit te schakelen en erg dicht bij de militaire vroege-waarschuwingssatellieten, die in een geostationaire baan rond de aarde hangen op 35 kilometer boven de aarde. China wordt verder ook verdacht van vergelijkbare testen in 2010, 2014 en 2015.

In het Pentagon concluderen ze daaruit dat China de raketten op een dag effectief zal inzetten, waardoor de Amerikaanse ruimtetuigen voortdurend risico lopen. ‘Je gaat zo’n duur zevenjarig plan niet creëren als je niet van plan bent om er gebruik van te maken’, zei Hyten, de voormalige chef van het Air Force Space Command, vorig jaar.

De Amerikanen houden met hun Deep Space Surveillance System duizenden objecten in de ruimte in de gaten. Foto: U.S. Air Force/Tech. Sgt. David Salanitri

Na de lancering van vier militaire satellieten in 2013 en 2017 ontstonden ook vermoedens over Ruslands nieuwste ruimtewapens. Volgens Brian Weeden, een voormalige Amerikaanse luchtmachtkapitein gespecialiseerd in ruimtesurveillance, zijn drie van die satellieten verschillende keren van baan veranderd. Ze bewogen zich tot dicht bij een Russisch ruimtetuig en kwamen er zelfs mee in aanraking. De vierde satelliet manoeuvreerde zich tot in de buurt van verschillende pas gelanceerde Russische satellieten en kwam zeer dicht bij twee commerciële Intelsat-communicatiesatellieten. De technologie zou gebruikt kunnen worden voor ASAT’s (de militaire afkorting van antisatellietwapens) volgens Weeden.

Beschermen en afschrikken

Amerikaanse militaire strategen onderzoeken momenteel hoe ze de militaire satellieten kunnen beschermen en hoe ze de stroom aan informatie uit de ruimte kunnen behouden, zelfs als die satellieten uitgeschakeld zouden worden bij een conflict. Het Pentagon wil de verdedigingstactieken die nu al gebruikt worden bij enkele van de nieuwste militaire satellieten uitbreiden. Het gaat daarbij van een dik beschermingsluik tot een spionagesatellietcamera die beschermt tegen een laseraanval of tot het boosten van de satellietsignalen om storingen te vermijden. Een andere methode is het zogenaamde frequency hopping, waarbij satellieten data transfereren op alternatieve frequenties als andere verstoord zijn.

‘Oorlog in de ruimte zou dan heel snel civiele implicaties hebben’

Er wordt ook gezocht naar alternatieven voor gps-navigatie. En twee satellietprogramma’s ter waarde van miljarden dollars, die van cruciaal belang zijn voor de strategische nucleaire verdediging, maar ook voor conventionele communicatie en surveillance, worden momenteel opnieuw geëvalueerd. Ze waren vanzelfsprekend toen de ruimte nog niet betwist werd. De grootste zorg voor het leger was toen nog om zo veel mogelijk waar voor hun geld te krijgen bij elke dure satellietlancering. Maar omdat deze multitaskende satellieten erg aanlokkelijke doelen zijn voor tegenstanders, zeggen Pentagon-functionarissen dat het verstandiger zou zijn om hun capaciteiten te verspreiden over kleinere, minder dure satellieten. Een aanpak die desaggregatie genoemd wordt.

Terwijl het Pentagon op zoek gaat naar nieuwe manieren om de satellieten te beschermen, blijft Amerika inzetten op een afschrikstrategie door te dreigen met wraakacties mocht het in de ruimte worden aangevallen. Afhankelijk van welke satellieten aangevallen worden, zouden de VS zich kunnen beperken tot het uitschakelen van equivalente satellieten van de vijand. Maar als China of Rusland de nucleaire vroege waarschuwingssatellieten en strategische communicatiesatellieten uitschakelen, dan zal het antwoord hoogstwaarschijnlijk niet in de ruimte gegeven worden, beweren militaire strategen. ‘Een dergelijke aanval zouden we interpreteren als een oorlogsdaad’, zegt Singer. Bij zo’n scenario zouden commerciële satellieten en civiele ruimte-infrastructuur waarschijnlijk vernietigd worden. ‘Oorlog in de ruimte zou dan heel snel civiele implicaties hebben’, zegt hij.

Ghost Fleet, hoewel in essentie een werk van fictie, is ondertussen verplicht leesmateriaal voor militaire strategen van het U.S. Space Command, net als voor het leger, de Navy, de Marine en de CIA. Singer getuigde ook al voor het Amerikaanse Congres en briefte de Nationale Veiligheidsraad van het Witte Huis over de non-fictielessen die getrokken kunnen worden uit zijn thriller. De roman bevat vierhonderd voetnoten over ruimtewapentuig en strijdplannen van de Verenigde Staten, China en Rusland. ‘Het is een roman, maar hij werpt een realistisch licht op hoe een oorlog zou kunnen verlopen als we het openingsgevecht in de ruimte zouden verliezen’, zegt Singer. En hij voegt er nog uitdrukkelijk aan toe dat hij ‘hoopt dat zijn boek fictie blijft’.