Nee, alle complottheorieën ten spijt, Covid-19 komt niet uit een lab

Het is wellicht begrijpelijk dat we zoeken naar iemand die de schuld krijgt van de Covid-19-pandemie. Maar de wetenschap wijst ons in andere richting.

Van alle mysteries over het nieuwe coronavirus wekt de oorsprong ervan het meest fervente debat op. Al van bij het begin van de uitbraak waren er complottheorieën dat het virus door de mens was veroorzaakt; en nu steekt weer een verhaal de kop op dat het virus per ongeluk door onderzoek werd verspreid vanuit een Chinees laboratorium. Het is wellicht begrijpelijk dat we zoeken naar iemand die de schuld krijgt van de Covid-19-pandemie. Maar de wetenschap wijst ons in andere richting.

Al meteen is dit opvallend: wetenschappers houden zich ver weg van de speculatie over deze dingen. De theorieën zijn gelanceerd door politici of journalisten en die kunnen wat ze poneren niet staven met feiten. Dat komt omdat de feiten in een andere richting wijzen, zeker niet in die van een grote samenzwering. Maar mensen zijn terughoudend om te accepteren dat het Sars-Cov-2-virus eigenlijk aantoont dat we ondanks alles de natuur niet onder controle hebben en erg kwetsbaar blijven als soort. Dat onder ogen zien is misschien confronterend, maar als we het doen gaat het ons veel verder helpen om te voorkomen dat dit opnieuw gebeurt.

Het is ook interessant om uit te zoeken uit welke hoek de complottheorieën komen. Zonder zelf te willen vervallen in complottheorieën, vallen daarbij een paar constanten op. De origine van de geruchten komt of uit ultraconservatieve to extreemrechtse hoek van mensen die bijvoorbeeld ook hardnekkig de klimaatverandering ontkennen, en/of een link hebben met Israëlische hardliners, of ze zijn via activistische, anti-Chinese fora geponeerd, doorgaans vanuit de VS. In de Verenigde Staten wordt de speculatie grotendeels overgenomen door politici die agressief zijn tegen Peking en de regering-Trump graag willen verdedigen. En er is uiteraard Trump zelf die nu eenmaal gek is op complottheorieën en zijn eigen politieke agenda nastreeft.

Maar laten we even sceptisch kijken naar die complottheorieën. De eerste, en meest spectaculaire, is dat het Sars-Cov-2-virus in een laboratorium is gemaakt en koppelt de uitbraak zelfs aan onderzoek naar biowapens. Die theorie dook een eerste keer op toen China de provincie Hubei in januari op slot deed. De Washington Times, een conservatieve Amerikaanse krant die niet te verwarren valt met The Washington Post, haalde toen de voormalige Israëlische militaire inlichtingenofficier Dany Shoham aan om te beweren dat ‘het coronavirus mogelijk is ontstaan ​​in een laboratorium in verband met het Chinese biowarfare-programma in Wuhan’.

Het Wuhan Institute of Virology. Foto: WIOV

Dat artikel suggereerde dat het Wuhan National Biosafety Laboratory en het Wuhan Institute of Virology aan biologische oorlogsvoering hadden gewerkt. Beide instellingen bestaan wel degelijk – maar ze zijn nauwelijks geheimzinnig. En deskundigen wereldwijd reageerden al meteen erg sceptisch op de bewering. Op basis van het virusgenoom en de eigenschappen van het virus is er geen enkele aanwijzing dat het een gemanipuleerd virus was. Het had te veel verschillende kenmerken, waarvan sommige contra-intuïtief zijn.

Zwart op wit

Op 17 maart werd dan effectief wetenschappelijk aangetoond dat het Sars-Cov-2-virus onmogelijk in een laboratorium kan zijn gemaakt. Een studie van het Scripps-instituut in Californië toonde duidelijk aan dat SARS-CoV-2 geen laboratoriumconstructie is of een doelbewust gemanipuleerd virus was. Als iemand een nieuw coronavirus als pathogeen wilde ontwikkelen, zou hij het hebben opgebouwd uit de ruggengraat van een virus waarvan bekend is dat het ziekte veroorzaakt, wat niet het geval is met Covid-19. De natuur, zo lijkt het, is slimmer, omdat het virus een manier heeft gevonden om op een effectievere manier te muteren.

Desalniettemin lijkt het kalf al te zijn verdronken. Eén op drie Amerikanen is bijvoorbeeld overtuigd dat Covid-19 bewust in een laboratorium is gecreëerd.

De meeste gelovers van de complottheorie beschuldigen China ervan het virus te verspreiden om de wereldeconomie, en in het bijzonder die van de Verenigde Staten, in te doen storten. Het idee is dat China zo zichzelf kan vestigen als de enige wereldmacht.

Nu de eerste complottheorie desalniettemin wetenschappelijk ontkracht is, steekt nummer twee de kop op: het nieuwe coronavirus lekte per ongeluk uit een laboratorium en de Chinezen hebben dat in de doofpot doen verdwijnen.

Dat idee werd al half februari geopperd door de ultraconservatie Amerikaanse senator Tom Cotton. Cotton staat om te beginnen bekend als de man die voor de Republikeinen het felst van leer trekt tegen China, en iemand die bijna wanhopig in de gunst van Donald Trump probeert te komen. Cotton is bijvoorbeeld de man die Trump het idee influisterde om Groenland van de Denen te kopen. Hij heeft ook erg nauwe banden met conservatieve politici in Israël. Hij diende ondermeer een wetsvoorstel in waarin hij voor Amerikaanse staatsburgers een celstraf van 20 jaar zou instellen als ze openlijk pro-Palestijnse standpunten zouden innemen, zouden deelnemen aan protesten tegen Israël of zouden deelnemen aan een boycot tegen Israël.

De Amerikaanse senator Tom Cotton in Washington. Foto: Tom Williams/CQ Roll Call/Sipa USA

Op het eerste gezicht lijkt het dat het ontsnappen van het virus – al dan niet opzettelijk – een mogelijkheid is. Onderzoekers van de Wuhan-afdeling van het Chinese Centrum voor ziektebestrijding en -preventie deden onderzoek naar coronavirussen van vleermuizen, die door sommigen als riskant werden beschouwd.

Onverantwoord?

Nu lijkt dat misschien compleet onverantwoord, maar op zich is dat niet abnormaal. Er worden in laboratoria in de hele wereld wel degelijk levende pathogenen gebruikt waarvan bekend is dat ze een wereldwijde dreiging inhouden: de Spaanse griep, pokken, Sars en H5N1 (vogelgriep) bijvoorbeeld. En een klein deel van dit onderzoek omvat het maken van stammen van deze ziekteverwekkers die nog meer gevaar opleveren dan de natuurlijke typen, waardoor hun overdraagbaarheid, letaliteit of resistentie tegen vaccinatie of behandeling toeneemt.

In 2012 publiceerde een Nederlandse viroloog, Ron Fouchier, details van een experiment met de recente H5N1-stam van vogelgriep. H5N1 is buitengewoon dodelijk en 60 procent van de mensen die ermee besmet raken overleven dat niet. Maar het onvermogen van H5N1 om van mens op mens over te gaan, had tot dusver een pandemie voorkomen. Fouchier wilde weten of (en hoe) H5N1 dit vermogen van nature kon ontwikkelen. Hij gaf de ziekte door via een reeks van 10 fretten, beesten die wel vaker worden gebruikt als model voor de invloed van influenza op mensen. Tegen de tijd dat het virus overging op de laatste fret, was zijn stam van H5N1 direct overdraagbaar geworden tussen zoogdieren.

De Nederlandse viroloog, Ron Fouchier. Foto: Erasmus MC

Het onderzoek van Fouchier is een duidelijk voorbeeld van iets wat goedbedoeld was, maar waarvan het resultaat de potentie van een wereldwijde ramp meedraagt. In dit geval kwamen instanties tussen, en ze dwongen af dat de paper van Fouchier gestript zou worden van essentiële details; gewoon om te voorkomen dat iemand met slechte intenties ideeën zou krijgen.

Dergelijke experimenten worden natuurlijk gedaan in beveiligde laboratoria, met strikte veiligheidsnormen. Het is hoogst onwaarschijnlijk dat de versterkte ziekteverwekkers in een bepaald geval in het wild zouden ontsnappen. Maar hoe onwaarschijnlijk? Dat weet niemand.

Josh Rogin

In het geval van Wuhan zou dat een issue zijn geweest, suggereerde Josh Rogin in een opiniestuk in The Washington Post. Volgens Rogin, die zegt zijn informatie te hebben gekregen uit een betrouwbare bron binnen het ministerie van Buitenlandse Zaken (die anoniem wil blijven), uitten Amerikaanse diplomaten hun bezorgdheid over de veiligheidsnormen van de Wuhan-laboratoria in minstens twee diplomatieke kabels. Rogin is vooral bekend omdat hij uitbracht dat toenmalig buitenlandminister John Kerry had gezegd dat ‘Israël op weg was een apartheid-staat te worden’. Iets waar Kerry zich daarna uitgebreid moest voor excuseren bij Joodse en Israëlische leiders. Achteraf bleek wel dat Rogin had gelogen over hoe hij aan de opname van Kerry’s statement was gekomen – ze was hem niet bezorgd door een klokkenluider zoals hij beweerde, maar hij had ze zelf gemaakt. Op een meeting waarvan hij tot dan had ontkent te zijn geweest. 

Josh Rogin is columnist en politiek analist voor The Washington Post en CNN. Foto: Facebook

Een eerste nuance die moet worden gemaakt bij het cable-verhaal, is dat het hier niet gaat om een iets dat door wetenschappers is gemeld. Een pak Amerikaanse (en andere buitenlandse) virologen en immunologen hebben de jongste 15 jaar aan projecten gewerkt met het bewuste laboratorium, en geen enkel van hen heeft ooit veiligheidsissues opgeworpen. Een diplomatieke kabel, ook wel bekend als een diplomatiek telegram, is een vertrouwelijk bericht uitgewisseld tussen diplomaten en het ministerie van Buitenlandse Zaken. Er is geen enkel garantie dat wat erin staat klopt, vaak gaat het om geruchten en hearsay, iets dat uitgebreid is gebleken toen Wikileaks duizenden van die diplomatieke kabels lekte een paar jaar geleden.

Een tweede nuance is dat ze aan in het lab in Wuhan waar Sars-Cov-2 zou zijn ontsnapt volgens de complottheorieën begin januari wel degelijk hebben gecontroleerd dat het nieuwe virus veroorzaakt was door eventuele verkeerde behandeling van experimenteel materiaal. Geen van de sequenties van Sars-Cov-2 kwam overeen met die van de extreem dodelijke virussen die uit vleermuisgrotten als samples waren genomen zo bleek. Dat werd gemeld door Shi Zhengli, de ontdekster en internationaal erg gereputeerde virologe die het team daar leidde. ‘Maar niet iedereen gelooft haar nog’, lezen we hier en daar in de media. Die ‘niet iedereen’ blijkt te slaan op onder meer de Amerikaanse senator Tom Cotton.

Wetenschappers stellen dat er gewoon geen bewijs is van ontsnapping uit een laboratorium. Het virus is net als een virus dat we zouden verwachten bij wilde vleermuizen, zeggen ze.  Vergelijkbare virussen zijn in het verleden van niet-menselijke dieren op dieren gesprongen, dus er zijn niet echt redenen om hierover verder te speculeren.

Peplomers

Maar het gaat verder dan dat. De wetenschappers die konden bevestigen dat Sars-Cov-2 natuurlijk was en niet in het lab ontworpen, gingen aan de slag om te zien of accidentele ontsnapping dan wel een mogelijkheid was. Een paar onverwachte kenmerken van het virus trokken de aandacht van de onderzoekers. In het bijzonder het feit dat het gen dat de spijkertjes (peplomers) van het coronavirus codeert 12 extra RNA-bouwstenen of nucleotiden blijkt te hebben.

Die peplomers of spijkereiwitten steken uit het oppervlak van het virus en zorgen ervoor dat het virus op menselijke cellen kan worden vergrendeld en zo binnendringt. De invoeging van RNA-bouwstenen voegt vier aminozuren toe aan het spijkereiwit en creëert een plaats in het eiwit voor een enzym genaamd furine. Furine wordt gemaakt in menselijke cellen en splijt eiwitten alleen op plaatsen waar een bepaalde combinatie van aminozuren wordt aangetroffen. Waar het op neerkomt is dat daardoor het virus beter afgeschermd wordt tegen ons immuunsysteem. Het spijker-eiwit van het Sars-Cov-2-virus bindt zich bovendien ook sterker aan een eiwit op menselijke cellen dat ACE2 heet dan bij bijvoorbeeld SARS. Door die sterkere binding kan SARS-CoV-2 cellen gemakkelijker infecteren. Samen kunnen die kenmerken verklaren waarom Covid-19 zo besmettelijk is.

In eerste instantie deed dat alarmbelletjes rinkelen bij de onderzoekers. Die twee kenmerken konden tot stand gekomen zijn in de weefselkweek in een laboratorium, waar virussen mutaties kunnen opdoen omdat ze zich vaak vermenigvuldigen. In de natuur is de kans groter dat sommige van die mutaties door natuurlijke selectie worden uitgeroeid, maar ze kunnen makkelijker blijven bestaan ​​in laboratoriumschaaltjes waar zelfs zwakke virussen niet hard hoeven te vechten om te overleven.

Maar toen vergeleken de onderzoekers Sars-CoV-2 met andere coronavirussen die recent in de natuur zijn gevonden, onder meer bij vleermuizen en schubdieren. En alles wijst erop dat Sars-CoV-2 een mix is van virussen bij die beesten. Virussen, vooral RNA-virussen zoals coronavirussen, wisselen vaak genen in de natuur uit. Het vinden van genen die verband houden met de virussen bij onder meer schubdieren was vooral geruststellend omdat de genetische samenstelling van die virussen pas bekend werd na de ontdekking van Sars-CoV-2, waardoor het dus eigenlijk niet kan dat iemand er al mee aan de slag was in een laboratorium.

Wat wel klopt: China heeft ferm gelogen

Wat wel geen complottheorie is: China heeft wel degelijk een pak informatie achtergehouden en gemanipuleerd sinds de uitbraak van het virus. China kondigde voor het eerst de uitbraak van een mysterieuze longontsteking aan op 31 december. In die aankondiging zeiden Chinese functionarissen dat de meeste patiënten naar een voedselmarkt in Wuhan waren geweest; dat er ‘geen duidelijk bewijs’ was van overdracht van mens op mens; en dat de eerste patiënt pas symptomen vertoonde op 12 december.

We weten ondertussen dat dat vrijwel niets van wat Chinese functionarissen in die eerste aankondiging zeiden, waar was. Een studie die op 24 januari in The Lancet werd gepubliceerd toonde aan dat in China op 2 januari meer dan een derde van de patiënten geen verband had met de voedselmarkt in Wuhan, inclusief de eerste patiënt bij wie Covid-19 was vastgesteld. Bovendien werd die persoon op 1 december ziek, bijna twee weken eerder dan de gezondheidsautoriteiten van Wuhan over het eerste geval hadden gezegd.

Maar het wordt erger. Niet alleen communiceerden de Chinese autoriteiten de details verkeerd, ze probeerden actief informatie over de ontluikende uitbraak van zowel hun eigen burgers als mondiale volksgezondheidsexperts te onderdrukken. En dat deden ze op uitdrukkelijk bevel van de Chinese president Xi Jinping. Ondertussen liet China miljoenen mensen Wuhan in en uit reizen, waardoor het virus zich kon verspreiden. Een recent onderzoek wees uit dat als China Wuhan drie weken eerder op slot had gedaan, het aantal gevallen met 95 procent zou zijn afgenomen, waardoor ‘de geografische verspreiding van de ziekte aanzienlijk zou zijn beperkt’.

De Chinese regering is autoritair, wat haar strijd vanaf het begin tegen ‘gênante informatie’ helpt verklaren. Maar een andere belangrijke reden volgens experten is dat China gezien wil worden als een stabiele wereldmacht. Dat imago is moeilijk te bereiken wanneer nieuwe ziekten uit het land blijven komen, zoals SARS in 2003 deed. Om het wereldwijde aanzien te behouden, manipuleerden Xi en zijn getrouwen het nieuws over de crisis.