scrollTop top

Moeten we ons opmaken voor een ijskoude oorlog aan de polen? (deel 1)

De volgende decennia zal gevochten worden om onze poolgebieden. Figuurlijk en hopelijk niet letterlijk. Ons veranderend klimaat en een veranderende wereldorde maken dat geldende afspraken niet langer hanteerbaar zijn, iets wat aangestookt wordt door enorme voorraden grondstoffen die zich zowel in het noord- als het zuidpoolgebied bevinden. Het is een strijd die nu al bezig is. In twee afleveringen vertellen we je wat er op het spel staat. In dit eerste deel: Waarom het noordpoolgebied alles heeft om ’s werelds volgende conflicttoneel te worden.

Ogenschijnlijk absurd was het, dat voorstel van Donald Trump om Groenland te kopen van Denemarken. Maar het is symptomatisch voor wat dreigt uit te draaien op een – letterlijk – nieuwe koude oorlog. Tot nu is het dak van de wereld geopolitiek buiten spel gebleven: te koud, te ver en te gevaarlijk voor intense exploitatie. Maar het noordpoolgebied warmt sneller op dan waar ook ter wereld, en zijn beschermende barrière van zee-ijs – die ooit commerciële en militaire ambities onder controle hield – smelt weg. Op het spel staan rijke voorraden vis, gas, olie en kostbare zeldzame aardmetalen. Dit is de kroniek van een conflict dat we hopelijk kunnen vermijden.

Regio van uitersten

De Noordelijke IJszee is 14 miljoen vierkante kilometer groot; dat maakt ze misschien tot ’s werelds kleinste oceaan, maar qua oppervlakte is dat nog steeds bijna net zo groot als Rusland en anderhalf keer zo groot als de VS. Het continentale plat (dat gedeelte van een continent dat onder water staat) in het noordpoolgebied neemt proportioneel meer ruimte in beslag dan in om het even welke andere oceaan, en dat is een van de redenen waarom het zo moeilijk blijkt om overeenstemming te bereiken over soevereiniteitsgebieden.

Het noordpoolgebied omvat land in delen van Canada, Finland, Groenland, IJsland, Noorwegen, Rusland, Zweden en de VS (Alaska). Het is een regio van uitersten: voor korte periodes in de zomer kan de temperatuur op sommige plaatsen 26 graden Celsius bereiken, maar voor lange periodes in de winter daalt die tot onder min 45. Het is een erg vijandige plaats om te overleven, maar ook eentje met grote schoonheid die mensen al millennialang fascineert.

50 biljoen m³ aardgas, 44 miljard vaten vloeibaar gas en 90 miljard vaten olie liggen mogelijk in het noordpoolgebied.

Het noordpoolgebied heeft recent spectaculaire veranderingen ondergaan. Dat het ijs zich terugtrekt, staat niet ter discussie – satellietbeelden uit het afgelopen decennium laten duidelijk zien dat het poolijs spectaculair gekrompen is. In Alaska en Canada zijn al hele dorpen verkast omdat kustlijnen uitgehold werden en jachtgebieden verloren gegaan zijn door het veranderende klimaat. Een biologische herschikking is aan de gang. IJsberen sterven uit, walrussen strijden om ruimte, en vissen, zich niet bewust van de territoriale grenzen, trekken naar het noorden, waardoor de bestanden voor sommige landen uitgeput raken, maar voor andere toenemen.

De effecten van het smeltende ijs zullen trouwens niet alleen voelbaar zijn in het noordpoolgebied: landen zo ver weg als de Malediven, Bangladesh en Nederland lopen steeds meer risico op overstromingen naarmate het ijs smelt en de zeespiegel stijgt. Dat soort domino-effecten zijn de reden waarom het noordpoolgebied een mondiaal en niet alleen een regionaal probleem is.

Sommige klimaatvoorspellingsmodellen zeggen dat het noordpoolgebied tegen het einde van de eeuw ijsvrij zal zijn; er zijn er steeds meer die voorspellen dat het veel eerder zou kunnen gebeuren. Door het smelten van de ijskap kunnen vrachtschepen al meerdere zomerweken per jaar door de Noordwestelijke Doorvaart in de Canadese archipel reizen, waardoor de transittijd van Europa naar China met minimaal een week verkort wordt.

Potentiële rijkdommen

Het eerste vrachtschip dat niet begeleid werd door een ijsbreker, ging door de Noordwestelijke Doorvaart in 2014. De Nunavik vervoerde 23.000 ton nikkelerts van Canada naar China. De poolroute van de Nunavik was 40 procent korter dan wanneer het schip via het Panamakanaal gevaren zou zijn. En het kon door diepere wateren, waardoor het schip meer vracht kon vervoeren en zo tienduizenden euro’s aan brandstofkosten kon besparen en de broeikasgasemissies van het schip met 1.300 ton verminderden. Tegen 2040 zal de route naar verwachting elk jaar zeker drie maanden open zijn, iets wat ze in Egypte en Panama hard zullen voelen qua verminderde inkomsten voor het Suez- en het Panamakanaal. De noordoostelijke route (of ‘Noordelijke Zeeroute’, zoals de Russen ze noemen), die langs de kustlijn van Siberië gaat, is nu ook enkele maanden per jaar open en steeds populairder.

Het smeltende ijs onthult andere potentiële rijkdommen. Er wordt nu van uitgegaan dat immense hoeveelheden onontdekte aardgas- en oliereserves in het noordpoolgebied liggen. In 2008 schatte de Geological Survey van de Verenigde Staten dat er zich 50 biljoen kubieke meter aardgas, 44 miljard vaten vloeibaar gas en 90 miljard vaten olie in het noordpoolgebied bevinden, waarvan het overgrote deel offshore. Naarmate meer grondgebied toegankelijk wordt, worden ook extra reserves van goud, zink, nikkel en ijzer beschikbaar.

Noordpoolexpeditie
Noordpoolexpeditie door het expeditiecentrum van het Russische ministerie van Defensie.

ExxonMobil, Shell en Rosneft zijn maar enkele van de energiereuzen die begonnen zijn met verkennend boren. Simpel is dat nog steeds niet: er moet nog altijd een klimaat getrotseerd worden waar de dagen voor een groot deel eindeloze nachten zijn, waar de zee het grootste deel van het jaar bevriest tot een diepte van twee meter en waar in open water de golven makkelijk vijftien meter hoog kunnen zijn.

Het zal dan ook enorme investeringen vergen. Het plaatsen van olie- en gaspijpleidingen zal op veel plaatsen niet mogelijk zijn, en het bouwen van complexe infrastructuren die bestand zijn tegen bodemvervloeiing op zee, vooral onder zware omstandigheden, is erg duur. Maar de te behalen financiële en strategische voordelen zijn zo aanlokkelijk dat de grote spelers zullen proberen de gebieden te claimen en effectief zullen beginnen te boren. De potentiële gevolgen voor het milieu zullen hen waarschijnlijk niet stoppen.

Van wie is wat?

De aanspraken op soevereiniteit in het noordpoolgebied zijn gebaseerd op het Zeerechtverdrag van de Verenigde Naties (UNCLOS). Daarin staat dat een ondertekenaar van het verdrag exclusieve economische rechten heeft vanaf zijn kust tot een limiet van 200 zeemijl of 370 kilometer (tenzij dat in strijd is met de grenzen van een ander land) en dat gebied ook tot een exclusieve economische zone (EEZ) kan verklaren. De olie en het gas in de zone worden daarom beschouwd als eigendom van de staat.

Moskou plantte in 2007 een roestvrije Russische vlag op de bodem van de Noordpool.

In bepaalde omstandigheden en onder voorbehoud van wetenschappelijk bewijs met betrekking tot het continentale plat van een land, kan dat land een aanvraag indienen om de zone uit te breiden tot 350 zeemijl (650 kilometer) van zijn kust. Indien aanvaard, is die uitbreiding alleen van toepassing op de zeebodem (visrechten zijn bijvoorbeeld uitgesloten).

Het smelten van het noordpoolijs veroorzaakt nu al een verharding in de houding van de acht leden van de Noordpoolraad wat betreft wat van wie is. In die Noordpoolraad zitten de Arctic Five, die staten met grenzen aan de Noordelijke IJszee: Canada, Rusland, de VS, Noorwegen en Denemarken (vanwege zijn verantwoordelijkheid voor Groenland). IJsland, Finland en Zweden zijn ook volwaardig lid. Er zijn twaalf andere landen met een permanent waarnemersstatuut die onder meer de ‘soevereiniteit, soevereine rechten en jurisdictie van de noordpoolstaten’ in de regio erkend hebben. Daarbij Japan en India, die wetenschappelijke expedities in de Noordpool gesponsord hebben, en China, dat een wetenschappelijke basis heeft op een Noors eiland en een moderne ijsbreker.

Maar er zijn een aantal landen die niet in de Raad zitten die zeggen dat ze legitieme belangen in de regio hebben, en nog meer landen die beweren dat volgens de theorie van het gemeenschappelijk erfgoed van de mensheid het noordpoolgebied voor iedereen toegankelijk moet zijn. Er zijn momenteel ten minste negen juridische geschillen en claims over soevereiniteit in de Noordelijke IJszee, allemaal heel ingewikkeld en sommige met het potentieel om ernstige spanningen tussen de betrokken naties te veroorzaken. En er zijn steeds meer provocaties.

Een van de meest brutale kwam van de Russen: Moskou stuurde in 2007 twee bemande duikboten 4.000 meter onder de zeespiegel naar de bodem van de Noordpool en plantte daar een roestvrije, van titanium gemaakte Russische vlag. Een Russische denktank volgde dat op door te suggereren dat het noordpoolgebied hernoemd zou worden naar de Russische Oceaan.

Rusland claimt ook dat de Lomonosovrug voor de Siberische kust een uitbreiding is van het continentale plat van Siberië en daarom exclusief tot Rusland behoort. De rug strekt zich uit over een lengte van 1.800 kilometer van de Nieuw-Siberische Eilanden over het centrale deel van de oceaan naar het eiland Ellesmere van de Canadese Arctische Eilanden. In het gebied bevinden zich grote aardgas- en aardolievoorraden. De claim van de Lomonosovrug is problematisch voor andere landen, gezien het feit dat de rug zich helemaal tot de Noordpool uitstrekt.

Iedereen ruzie met iedereen

Nog een geschil is dat tussen Canada en Denemarken over Hans Island, gelegen in de Straat van Nares, die Groenland scheidt van Ellesmere Island. Groenland, met een bevolking van 56.000 inwoners, heeft zelfbestuur maar blijft onder Deense soevereiniteit.

De VS heeft het UNCLOS-verdrag niet geratificeerd en het heeft meer dan 500.000 vierkante kilometer onderzees grondgebied in het noordpoolgebied verkwanseld omdat het geen claim voor een exclusieve economische zone (EEZ) uitgezet heeft. Niettemin is de VS in geschil gegaan met Canada over mogelijke offshore-olierechten en toegang tot de wateren in de Canadese archipel. Canada zegt dat het gaat om een ‘interne waterweg’, terwijl Washington beweert dat het gaat om een zeestraat voor internationale navigatie. Het kwam al eens tot een diplomatieke rel toen de Amerikanen hun enige ijsbreker door Canadese wateren stuurden zonder Canada van tevoren op de hoogte te brengen.

De Amerikanen liggen overhoop met Rusland over de Beringzee, de Noordelijke IJszee en de noordelijke Stille Oceaan.

De Russen en de Noren hebben dan weer problemen in de Barentszzee. Noorwegen claimt de Gakkelrug in de Barentszzee als een uitbreiding van zijn EEZ, maar de Russen betwisten dat. De Gakkelrug is de onderzeese rug waar de Noord-Amerikaanse Plaat en de Euraziatische Plaat van elkaar vandaan bewegen. Het gebied strekt zich uit over een lengte van ongeveer 1.800 kilometer.

Arctische expeditie
Arctische expeditie van het Russische ministerie van Defensie in de Laptevzee.

Rusland en Noorwegen hebben ook een geschil over de Svalbardeilanden, het meest noordelijke punt op aarde met een vaste bevolking. De meeste landen en internationale organisaties erkennen dat de eilanden onder (beperkte) Noorse soevereiniteit vallen, maar het grootste eiland, Spitsbergen, heeft een groeiende populatie Russische migranten die zich rondom een koolmijnindustrie verzameld hebben. Onder hen opvallend veel gevluchte separatisten uit het Donetsbekken in Oekraïne. De mijnen zijn niet winstgevend, maar sinds Poetin aan de macht is, worden ze enorm gesubsidieerd en de Russische gemeenschap op Spitsbergen dient als een nuttig hulpmiddel bij het bevorderen van de claims van Moskou op alle Svalbardeilanden.

Arctisch leger

Noorwegen, een NAVO-staat, weet wat er komende is en heeft het Hoge Noorden tot prioriteit van zijn buitenlands beleid gemaakt. De Noorse luchtmacht onderschept regelmatig Russische straaljagers en door de verhoogde spanningen heeft het zijn centrum van militaire operaties verplaatst van het zuiden van het land naar het noorden, waar het een speciaal leger, het Arctisch Bataljon, aan het installeren is. De Noren zijn niet de enigen. Canada heeft de jongste jaren ferm geïnvesteerd in wat het zijn cold-weather military capabilities noemt. Zelfs Denemarken heeft gereageerd op de druk vanuit Moskou door een Arctic Response Force te creëren.

Alle soevereiniteitskwesties komen voort uit dezelfde verlangens en angsten – de wens om routes voor militaire en commerciële scheepvaart te beschermen, de wens om de natuurlijke rijkdommen van de regio te bezitten en de angst dat anderen kunnen krijgen wat jij verliest. Tot voor kort waren de rijkdommen theoretisch, maar het smeltende ijs heeft de theoretische waarschijnlijkheid in sommige gevallen reëel gemaakt.

Rusland bouwt ondertussen fanatiek een Arctisch leger. Zes nieuwe militaire bases zijn in fase van oplevering en verschillende andere uit de Koude Oorlog worden uit de mottenballen gehaald, zoals die op de Novosibirsk-eilanden, waar de kazernes heropend zijn en landingsbanen gerenoveerd worden.

In de regio Moermansk, aan de grens met Noorwegen en Finland, zijn onlangs twee infanteriebrigades met zesduizend soldaten opengegaan. Ze zijn uitgerust met dingen als sneeuwscooters en zelfs hovercrafts. Moermansk wordt nu al de poort naar de noordelijke energievoorraden van Rusland genoemd en president Poetin laat er geen twijfel over bestaan dat de olie en het gas in het Arctische gebied Moskou toebehoren in zijn optiek. ‘Onze strategische reserve voor de 21ste eeuw’ noemt de Russische leider het steevast.

Dat jaar voegde Poetin voor het eerst het noordpoolgebied toe als een gebied onder Russische invloed in zijn officiële doctrine van zijn buitenlands beleid. Ondanks de krimpende economische macht van Rusland, die geleid heeft tot bezuinigingen op veel overheidsdiensten, is het defensiebudget toegenomen, en dat gebeurde grotendeels om de versterking van de militaire spierkracht in het noordpoolgebied tussen nu en 2020 te betalen.

Het kost tot één miljard en tien jaar om een ijsbreker te bouwen. Rusland heeft er bijna veertig, de VS één.

Niemand anders is zo zwaar aanwezig in de regio of is zo goed voorbereid. Alle andere landen lopen achter, zelfs de VS. ‘We zijn een Arctisch land zonder een Arctische strategie in een regio die aan het opwarmen is’, was de conclusie van een rapport van het Pentagon. ‘De Russen hebben steden in het noordpoolgebied, wij hebben dorpen’, liet een generaal zich ontvallen bij de bespreking van dat rapport.

De Russen weten dat de NAVO hun Baltische vloot vleugellam kan maken door de Straat van Skagerrak te blokkeren. Deze potentiële blokkade wordt gecompliceerd door het feit dat de Russische noordelijke vloot in het noordpoolgebied slechts 180 zeemijl (330 kilometer) open water heeft vanaf de kustlijn van het Kola-schiereiland totdat ze vast komt te zitten in het Arctische ijspak.

Vanuit die smalle gang moet de Russische vloot naar beneden varen door de Noorse Zee, waarna ze aankijkt tegen de GIUK-gap. GIUK is een acroniem voor Groenland, IJsland en het Verenigd Koninkrijk. Tijdens de Koude Oorlog stond het gebied bij de NAVO bekend als de Kill Zone, want in de stukjes tussen IJsland en het VK en tussen IJsland en Groenland zouden vliegtuigen, schepen en onderzeeërs van de NAVO de Sovjetvloot makkelijk moeten kunnen stoppen.

De Amerikanen hebben al een poosje hun troepen teruggetrokken uit hun NAVO-bondgenoot IJsland. IJsland heeft geen eigen strijdkrachten en de Amerikaanse terugtrekking werd door de IJslandse regering omschreven als ‘kortzichtig’. In een toespraak voor de Zweedse Atlantische Raad zei de IJslandse minister van Justitie Björn Bjarnason: ‘Er moet een bepaalde militaire aanwezigheid in de regio gehandhaafd worden en een signaal gestuurd worden over de belangen en ambities van een land in een bepaald gebied, omdat een militair vacuüm verkeerd geïnterpreteerd kan worden door dat land.’ Een mooie manier om te zeggen: waarom in godsnaam de deur openzetten voor de Russen?

Nucleaire ijsbreker
Een nucleaire ijsbreker baant zich een weg door bevroren water.

Nucleaire ijsbrekers

Maar al meer dan tien jaar is het heel duidelijk dat het noordpoolgebied een prioriteit is voor de Russen op een manier die dat niet voor de Amerikanen is.

Neem ijsbrekers. Het kost tot één miljard en tien jaar om een ijsbreker te bouwen. Rusland is duidelijk de leidende poolmacht met de grootste vloot ijsbrekers ter wereld, bijna veertig. Acht daarvan zijn nucleair aangedreven, de enige dergelijke versies ter wereld. Momenteel zijn er elf onder constructie. Een aantal daarvan hebben de mogelijkheid om kruisraketten af te schieten. Vorig jaar bracht het de krachtigste ijsbreker ter wereld in vaart. Hij is in staat om ijs van meer dan drie meter dik te breken en olietankers met een verplaatsing van maximaal 70.000 ton door de ijsvelden te slepen.

De meeste staten die een stuk claimen, weten dat het noordpoolgebied geen goede plek is om geen vrienden te hebben.

De Verenigde Staten hebben daarentegen een vloot van … één functionerende zware ijsbreker, de US Polar Star. In de jaren zestig hadden de Amerikanen er nog acht. Er zijn ook geen plannen om er nog te bouwen. De Amerikanen hebben de jongste jaren al verschillende keren de hulp van de Russen moeten inroepen om hun onderzoeksbasis in Antarctica te bevoorraden. Canada heeft zes ijsbrekers en bouwt één nieuwe, Finland heeft er acht, Zweden zeven en Denemarken vier. China, Duitsland en Noorwegen hebben er elk één.

Grote buit

Maar hoe groot is de kans dat het allemaal echt zal uitlopen in een conflict in het Hoge Noorden? Er zijn sussende gedachten. De Arctische Raad bestaat uit volwassen landen, de meeste daarvan in meer of mindere mate democratisch. Er zijn ondertussen internationale wetten van kracht die territoriale geschillen, milieuvervuiling, zeewetten en de behandeling van minderheidsvolken reguleren. En, wat ook helpt: het grootste deel van het betwiste grondgebied is niet veroverd door natiestaten die met elkaar in oorlog zijn of waren.

De meeste staten die een stuk claimen, weten ook dat het noordpoolgebied geen goede plek is om geen vrienden te hebben. Veertien miljoen vierkante kilometer zee is voor niemand echt controleerbaar, zeker in zo’n onheilspellend gebied. Ze weten dat iedereen, om succesvol te zijn in de regio, mogelijk moet samenwerken. De eerste signalen dienen zich op dat vlak trouwens al aan. Er wordt nu al samengewerkt om smokkel op doorvoerroutes in de hand te houden. En naarmate meer schepen het gebied aandoen, zal de opsporings- en reddings- en antiterreurcapaciteit van de Arctische landen moeten groeien, evenals hun vermogen om te reageren op milieurampen in steeds drukker wordende wateren.

Desalniettemin zijn er steeds meer denktanks en geopolitieke denkers die waarschuwen dat het noordpoolgebied het volgende strijdtoneel wordt – oorlogen ontstaan in eerste instantie door angst voor de ander en door hebzucht, zeggen ze. Het idee dat het noordpoolgebied anders is qua geografie en klimaat, en er dus andere regels gelden, gaat volgens hen niet langer op. Technologie heeft ons geholpen om uit de gevangenis van de geografie te ontsnappen, redeneren ze. We kunnen ondertussen woestijnen en zeeën oversteken met snelheden die vorige generaties zich niet eens hadden kunnen voorstellen. We hebben zelfs de ketenen van de zwaartekracht van de aarde gebroken. Waarom zou de Noordpool wel een probleem zijn? ‘De buit is gewoon te groot’, hoorden we verschillende keren.

Lees ook: Deel 2, Hoe het coronavirus Antarctica op een presenteerblaadje dreigt te geven aan de Russen en de Chinezen

Corona Virus Update

  • Wereld
  • Aantal
    besmettingen
    30.170.390
  • Aantal
    doden
    946.001
  • België
  • Aantal
    besmettingen
    97.976
  • Aantal
    doden
    9.936

Biden vs Trump
AMERIKAANSE VERKIEZINGEN
Volg het hier LIVE elke dag