Instagram als ground zero voor fake news

Instagram is het platform waar de volgende grote strijd tegen fake news uitgevochten zal worden. Daardoor zal het een cruciale rol spelen in bijvoor­beeld de aankomende Amerikaanse verkiezingen.

Instagram startte in 2010, en het werd 18 maanden later overgenomen door Facebook voor een miljard dollar. Tegenwoordig heeft Instagram ongeveer 1 miljard gebruikers, vergeleken met bijna 2,4 miljard voor Facebook, 2 miljard voor YouTube (eigendom van Google) en 330 miljoen voor Twitter.

Van fotoalbum tot nieuwsbron Facebook en Twitter kregen tot nu het leeuwendeel van de aandacht in verband met pogingen tot verkiezingsinterferentie. Het belang van Instagram in het manipuleren van het kiespubliek is voor een groot stuk onderbelicht door de reputatie die het heeft bij oudere gebruikers. Die gebruiken Instagram over het algemeen om persoonlijke foto’s te plaatsen en accounts te volgen van celebrity’s en andere influencers, om bij te blijven en contact te houden met vrienden. Maar veel jonge instagrammers gebruiken het platform anders – als een manier om hun identiteit te verkennen en als bron van informatie over actuele gebeurtenissen.

Al in 2016 genereerde Instagram meer user engagement in de VS dan gelijk welk ander socialemediaplatform voor het Internet Research Agency (IRA), een beruchte Russische operatie die nepnieuws verspreidt in het Westen. Dat valt te lezen in een rapport in opdracht van het inlichtingencomité van de Amerikaanse Senaat. ‘Instagram was een belangrijk wapen voor de Russen, iets wat Facebook-managers vergaten te vermelden in hun getuigenissen voor het Amerikaanse Congres over kiezersmanipulatie’, staat er in dat rapport, waarvan de conclusie luidde dat ‘Instagram waarschijnlijk de belangrijkste battleground voor het bewust verspreiden van desinformatie zal zijn de komende jaren’.

‘Instagram is nu al een broeinest voor verspreiding van fake news’

Anders gezegd: Instagram wordt de ergste broedplaats voor politiek nepnieuws voor de Amerikaanse verkiezingen in 2020. En dat zal niet alleen aan door de Russen gefinancierde trollenfabriekjes liggen.

Hoaxes en vooroordelen 

In de VS gegenereerde hoaxes en complottheorieën bloeien nu al op Instagram. Zoals het bizarre QAnon, een wijdverspreide rechtse samenzweringstheorie over een ‘deep state’-plot om Trump neer te halen.

‘Instagram is nu al een broeinest voor verspreiding van fake news, bevestigt Otavio Freire, chief technology officer van SafeGuard Cyber, een socialemediabeveiligingsbedrijf. ‘Het visuele karakter van de dingen die op Instagram gezet worden, maakt het gemakkelijker om onenigheid op te wekken. Vooral door via memes op de vooroordelen van het publiek in te spelen. Die memes en andere opstokende content zijn eenvoudig en goedkoop om te produceren en tegelijk moeilijker te controleren voor de beheerders van het platform dan artikelen van dubieuze sites.’

Wat het allemaal nog wat prangender maakt, is het feit dat uit verschillende studies blijkt dat Instagram door de Amerikaanse generatie Z (de demografische generatie volgend op de millennials) de belangrijkste bron van nieuws is tegenwoordig. Die generatie zal voor het eerst kunnen stemmen in 2020 en dat zou weleens doorslaggevend kunnen blijken in de beslissing van wie straks in het Witte Huis belandt.

‘Mensen realiseren zich niet hoe makkelijk het is om te verzuipen in het moeras van desinformatie op Instagram’, zegt Paul Barrett, adjunct-professor aan de faculteit rechten van de New York University en auteur van het rapport Disinformation and the 2020 Election. Door slechts één samenzweringsgerichte account op Instagram te volgen, worden gebruikers uiteindelijk onbewust naar tientallen andere geleid door een platform dat ontworpen is om ze op de app te houden. Het punt is dat Instagram, net als andere grote socialemediaplatformen, sensatiegerichte clickbait beloont met algoritmische promotie – waardoor mensen gestimuleerd worden om er steeds meer van te produceren. Het is een wederzijds voordelige relatie: meer gebruikersbetrokkenheid betekent uiteindelijk meer advertentie-inkomsten voor Instagram en een groter publiek voor nepnieuwsmakers.’

Geen democratisch kiesproces

En door dergelijke inhoud aan te bevelen, legitimeert Instagram die ook volgens Barrett. ‘Zolang het algoritme de neiging heeft om sensationeel of schandalig of negatief materiaal te bevoordelen, moedigt Instagram – misschien volledig onbedoeld – leveranciers van desinformatie aan om er gebruik van te maken.’

‘Instagram doet erg geheimzinnig over hoe zijn algoritme precies werkt, maar het is gemakkelijk om je voor te stellen hoe het algoritme een onbesliste kiezer die bijvoorbeeld informatie zoekt over een bepaalde samenzweringstheorie in een echokamer van politieke desinformatie doet belanden.’

‘Socialemediabedrijven zijn terughoudend om tegen slechte memes op te treden omdat ze gemotiveerd worden door de bottomline, uw aandacht en tijd, die zich voor hen vertaalt in advertentie-inkomsten’

Memes zijn een steeds populairder vehikel om die desinformatie te verspreiden. Memes zijn foto’s gecombineerd met een korte, pittige tekst. Ze floreren ook op Instagram, dat speciaal ontworpen is om afbeeldingen te delen. De socialenetwerksite barst ondertussen van de bedrieglijke memes die misleidende of overduidelijk valse berichten over politieke leiders en hun aanhangers en over democratische instellingen verspreiden.

Socialemediabedrijven ‘zijn gemotiveerd om alle soorten memes te verspreiden, goed of slecht’, volgens meme-expert Jennifer Grygiel. ‘Ze zijn terughoudend om ertegen op te treden – zelfs als het gaat om kwaadaardige inhoud – omdat ze gemotiveerd worden door de bottomline, uw aandacht en tijd, die zich voor hen vertaalt in advertentie-inkomsten.’

De rol van Facebook, maar ook YouTube bijvoorbeeld, in het verspreiden van fake news en hun kracht als manipulator in het democratische kiesproces, is de jongste jaren, mede dankzij het uitbreken van schandalen zoals dat rond Cambridge Analytica, erg duidelijk geworden. 

Instagram is erin geslaagd aan de furore te ontsnappen omdat er zeer beperkte rapportage geweest is over de rol die het speelt in het desinformatienetwerk. Dat is deels te wijten aan het feit dat het zijn openbare API (Application Programming Interface) abrupt afgesloten heeft. Dat heeft het voor onderzoekers bijna onmogelijk gemaakt om zinvolle gegevens te verzamelen over de verspreiding van nepnieuws en extremistische inhoud op het platform. Zonder dergelijke gegevens is er minder druk op Instagram om wijzigingen aan te brengen.

Extreemrechtse memes

Onderzoekers die extreemrechts bestuderen, stellen dat veel groepen het platform doelbewust gebruiken om tieners aan te spreken door het gebruik van memes en virale inhoud. De in Londen gevestigde anti-extremisme­denktank Institute for Strategic Dialogue heeft geconstateerd dat extreemrechtse groepen erg georganiseerd bezig zijn met het creëren en verspreiden van sterk polariserende memes.

‘Instagram bevindt zich momenteel in dezelfde positie als Facebook twee of drie jaar geleden: ze hebben er moeite om de dingen te controleren. Samenzweringstheoretici die van Twitter verdreven werden, zijn overgestapt naar Instagram omdat het veel vrijer is’, zegt Michael Wendling, redacteur bij BBC News en auteur van het boek Alt-Right: From 4chan to the White House. 

‘Het is ook een moeilijkere taak om Instagram te controleren dan Facebook vanwege de aard van de twee sites. Op Facebook verspreidt nepnieuws zich vaak in de vorm van links naar claims op nieuwssites van lage kwaliteit. Dat betekent dat één feitencontrole telkens opnieuw gebruikt kan worden wanneer iemand dezelfde link opnieuw plaatst, waardoor de verspreiding van valse claims aanzienlijk beperkt wordt. Instagram daarentegen ziet veel van zijn nepnieuws verspreid in de vorm van afbeeldingen, screenshots en tekstbijschriften, die veel moeilijker te vinden en te markeren zijn.’