Hoe het coronavirus ook de levens van 78 miljoen kinderen in gevaar brengt

23 landen zijn door Covid-19 al gestopt met het vaccineren tegen mazelen, het meest besmettelijke virus dat we kennen. En dat gaat nog jaren enorme gevolgen hebben.

Op 26 maart heeft de Strategische Adviesgroep van Immunisatie (SAGE) van de Wereldgezondheidsorganisatie aanbevolen dat landen alle preventieve massale vaccinatiecampagnes tijdelijk opschorten in het licht van de bestrijding van Covid-19. Ook die voor mazelen. 23 landen hebben de geplande mazelencampagnes al opgeschort en andere zullen dit voorbeeld waarschijnlijk volgen. Dat betekent dat 78 miljoen kinderen niet volgens plan worden gevaccineerd. En dat veel van hen zullen sterven door mazelen. Maar daarmee houdt het niet op.

Het uiterst besmettelijke mazelenvirus is sinds enkele jaren in de wereld aan een spectaculaire opmars bezig. In 2018 steeg het aantal gevallen wereldwijd naar schatting naar 10 miljoen. 140.000 mensen, vooral kinderen, stierven aan de ziekte, een stijging van 58 procent sinds 2016. In 2019 heeft die trend zich volgens de eerste schattingen doorgezet. In rijke landen worden mazelenuitbraken veroorzaakt door mensen die weigeren hun kinderen te vaccineren. Maar in arme landen zijn het vooral slecht functionerende en ondergefinancierde gezondheidsstelsels die aan de basis liggen. Die maken het bijna onmogelijk om het vaccin af te leveren aan mensen die het nodig hebben.

Een virale uitbraak van mazelen heeft zo al meer dan 6.500 kinderen in Congo gedood en verspreidt zich nog steeds door onze voormalige kolonie als een lopend vuurtje. De eerste gevallen werden gesignaleerd in oktober 2018: kinderen verzwakten, hadden last van hoge koorts en constipatie, rode ogen en pijnlijke zweren in hun mond. Allemaal symptomen van mazelen. Sindsdien rennen ze in Congo achter het virus aan – inhalen is er niet bij voorlopig. De situatie is uitgegroeid tot wat volgens WHO-experts de grootste gedocumenteerde mazelenuitbraak in één land zou kunnen zijn sinds de wereld in 1963 een mazelenvaccin kreeg.

De uitbraak in Congo is bewijs dat mazelen blijven oplaaien, ondanks pogingen om het te bestrijden. En de situatie zal alleen maar verslechteren met de Covid-19-pandemie: meer dan 20 landen hebben de vaccinatiecampagnes tegen mazelen al opgeschort.

Dodelijker dan je denkt

In arme landen is mazelen dodelijk, vooral in combinatie met ondervoeding en vitamine A-tekort. Schattingen zijn onzeker, maar het sterftecijfer in ontwikkelingslanden schommelt tussen 3 en 6 procent, en volgens de WHO kan het zelfs oplopen tot 30 procent. De slachtoffers sterven vaak aan complicaties zoals longontsteking of diarree en uitdroging. Degenen die herstellen, kunnen blijvende letsels oplopen, waaronder blindheid, gehoorverlies en hersenbeschadiging. Het virus schaadt ook het immuunsysteem gedurende maanden tot jaren na infectie, waardoor kinderen kwetsbaar worden voor andere infecties.

‘Omdat het mazelenvirus zo besmettelijk is, moet 92 tot 95 procent van de bevolking volledig worden geïmmuniseerd om uitbraken te voorkomen’

En geen klein beetje – en het moge in deze tijd van Covid-19 voor ouders die denken hun kinderen niet te moeten vaccineren een keiharde waarschuwing zijn. Een onderzoek dat in november werd gepubliceerd toonde hoe bij kinderen in Nederland die niet gevaccineerd waren tegen mazelen maar de ziekte wel kregen tijdens een uitbraak in 2013, maar liefst tot 73 procent van hun antilichamen door het mazelenvirus waren verwoest. Twee maanden nadat ze mazelen hadden gekregen. En die afbraak van antilichamen duurt wellicht langer, want onderzoek bij apen toonde aan dat na vijf maanden die nog steeds 60 procent van hun antilichamen niet terug hadden. De studie suggereert dat het mazelenvirus langlevende plasmacellen in het beenmerg vernietigt die decennia lang pathogeenspecifieke antilichamen kunnen produceren.

Veel, veel besmettelijker dan Covid-19

Het mazelenvirus is enorm besmettelijk. Wetenschappers definiëren besmettelijkheid met behulp van een reproductienummer – de hoeveelheid mensen die gemiddeld door één persoon met het virus worden besmet in een populatie die geen immuniteit heeft. Voor ebola wordt dat aantal geschat op 1,5 à 2,5. Bij het nieuwe coronavirus lijkt het ergens tussen 2 en 3 te liggen. Mazelen staat bovenaan de hitlijsten met een reproductienummer van 12 à 18, en het is daarmee het meest besmettelijke virus dat we kennen. Het wordt verspreid door ademhalingsdruppeltjes die urenlang in de lucht kunnen blijven hangen.

Twee doses van een veilig en effectief vaccin kunnen mazelen voorkomen; één dosis biedt gedeeltelijke bescherming. Veel kinderen in arme landen hebben al geluk als ze een enkele dosis krijgen. Omdat het virus zo besmettelijk is, moet 92 tot 95 procent van de bevolking volledig worden geïmmuniseerd om uitbraken te voorkomen. In Congo ontving slechts 57 procent van de kinderen in 2018 één dosis mazelenvaccin volgens een onderzoek van UNICEF, waardoor ideale omstandigheden werden gecreëerd om het virus te laten exploderen.

Een kind krijgt een gratis mazelenvaccin van het Rode Kruis in een sloppenwijk in Manilla, de Filippijnen, in 2019. Foto: Xinhua/Rouelle Umali

Ook in andere landen is mazelen niet verdwenen en suddert het op een laag pitje totdat het aantal kinderen dat vatbaar is voor het virus stijgt zodat de vereiste immunisatiegraad niet mee wordt gehaald en er een uitbraak komt. In elke regio leidt een iets andere mix van factoren tot een uitbraak. Vorig jaar waren er uitbraken in de Amerikaanse staten Oregon, Washington en New York. Ze vielen terug te leiden naar gemeenschappen van mensen die uit overtuiging weigerden hun kinderen te vaccineren.  In Madagaskar was het een tekort aan mazelenvaccin dat in 2018 voor meer dan 240.000 gevallen en meer dan duizend doden zorgde. En in Oekraïne, nadat een kind stierf aan niet-verwante oorzaken na een mazelenprik in 2008, kelderde de vaccinatiedekking van 95 procent dat jaar tot 31 procent in 2016. Het resultaat was een enorme uitbraak in 2017 met meer dan 115.000 gevallen.

Nog problematischer

Landen als Congo zijn om verschillende redenen problematisch als het op mazelen aankomt. Het land heeft zo’n hoog geboortecijfer – er worden elk jaar 3,5 miljoen kinderen geboren – dat het om de twee jaar massale vaccinatiecampagnes moet voeren. Die campagnes zijn een logistieke nachtmerrie in het immense land. Ten eerste moet de regering het vaccin vanuit de hoofdstad Kinshasa naar afgelegen dorpen brengen die alleen per helikopter of langs wegen door bloedige conflictgebieden kunnen worden bereikt.

Het vaccin moet bovendien worden bewaard tussen 2 en 8 graden Celsius vanaf het moment dat het het magazijn verlaat tot het wordt toegediend – een uitdaging in een tropische omgeving waar stroompannes een way of life zijn. Gezondheidswerkers moeten worden opgeleid om het veilig te injecteren. Het vaccin wordt geleverd als poeder, dat moet worden gereconstitueerd met een begeleidende oplossing van steriel verdunningsmiddel en vervolgens binnen 6 uur moet worden gebruikt. Het komt ook in flacons met tien doses en, bezorgd over verspilling, aarzelen gezondheidswerkers soms om zo’n flacon te openen wanneer slechts een paar kinderen opdagen voor een vaccinatiesessie, zodat die kinderen niet geïmmuniseerd worden.

‘In tegenstelling tot ebola, gele koorts of het nieuwe coronavirus, heeft het geen dierlijke gastheer en bestaat er een goedkoop en effectief vaccin’

Bovendien moeten de gezondheidswerkers die de vaccins toedienen worden betaald, anders komen ze gewoon niet opdagen – een probleem in een land dat wordt geplaagd door corruptie en voortdurend bankroet is. Er zijn sowieso al niet genoeg gezondheidswerkers in Congo en na uitbraken van ebola, cholera en gele koorts en nu het coronavirus al helemaal niet. Naast die uitbraken is er ook nog de langdurige burgeroorlog.

We zijn er nog niet. Ondanks het feit dat Congo door z’n grondstoffen in se één van ‘s werelds rijkste landen zou moeten zijn, is geld een voortdurende struikelblok. Vaccinatiecampagnes kosten in het land ongeveer 1,80 euro per kind. Internationale donoren betalen een deel van de rekening, maar het land moet zelf ook een deel ophoesten. In 2010 kon Congo dat geld niet opbrengen en Kinshasa annuleerde een geplande vaccinatiecampagne. De mazelenuitbraak die aan het einde van dat jaar toesloeg, duurde meer dan 30 maanden. Campagnes in 2013–14 en 2016–17 bereikten onvoldoende kinderen. In juni 2019, nadat het aantal gevallen van mazelen tot meer dan 3.500 per week was gestegen, riep de regering een epidemie uit, waardoor de deur werd geopend voor meer internationale hulp. Aan het eind van het jaar waren 18,5 miljoen kinderen ingeënt.

De WHO schat de huidige uitbraak op 348.000 gevallen en 6.500 doden tot nu, maar epidemiologen bij Epicenter, de onderzoeksafdeling van Artsen Zonder Grenzen in Parijs, denken dat de uitbraak veel erger is. Het aantal gevallen weerspiegelt alleen mensen die naar gezondheidscentra gaan, zeggen ze. En het aantal doden ligt volgens Artsen Zonder Grenzen ook veel hoger, omdat je bijvoorbeeld het immuniteitsverlies moet incalculeren, waardoor duizenden kinderen alsnog zullen sterven in de vijf jaar nadat ze mazelen kregen.

Wat het extra frustrerend maakt

Het is allemaal nog meer frustrerend omdat mazelen vanuit biologisch en technisch oogpunt kan worden uitgeroeid. In tegenstelling tot ebola, gele koorts of het nieuwe coronavirus, heeft het geen dierlijke gastheer en bestaat er een goedkoop en effectief vaccin.

Een nieuw vaccinafgiftesysteem dat wordt ontwikkeld door twee teams van het Georgia Institute of Technology en Micron Biomedical en bij Vaxxas, een biotechbedrijf in Sydney, Australië had een echte game changer kunnen worden voor de bestrijding en eliminatie van mazelen. Het vaccin maakt gebruik van een microarray-pleister. Die ziet eruit als een klein rond verband met honderden micronaalden, die elk een kleine hoeveelheid levend, gevriesdroogd vaccin bevatten. Met een kleine druk wordt het vaccin binnen 5 minuten onder de huid verdeeld door het lichaam.

Een voorbeeld van een microarray-pleister. Foto: Vaxxas

De pleisters zijn zeer thermostabiel, nemen weinig ruimte in beslag en zijn veilig en gemakkelijk toe te dienen. Ze hadden er al kunnen zijn, maar door een gebrek aan financiering, zijn de klinische proeven ermee al een paar keer uitgesteld. Ze zouden nu naar verwachting eind 2020 of begin 2021 beginnen.

Eén van de problemen is polio. De uitroeiing van polio was oorspronkelijk gepland voor voltooiing in 2000. Maar het polio-uitroeiingsinitiatief heeft de ene deadline na de andere gemist, tot frustratie van donoren die er miljarden euro’s in hebben gestoken. Niemand wil een herhaling van dat verhaal.

In 2010 verklaarde de Strategische Adviesgroep van Immunisatie (SAGE) van de WHO dat mazelen kunnen en moeten worden uitgeroeid, maar het gaf geen streefdatum. Sindsdien lobbyen pleitbezorgers bij de WHO om een ​​wereldwijde campagne voor de uitroeiing van mazelen te starten en een datum voor voltooiing vast te stellen, net als voor pokken en polio.

Jarenlang gevolgen

Tijdens een vergadering afgelopen oktober raadde SAGE echter een andere aanpak aan: in plaats van het vooropstellen van uitroeiingstermijnen die moeilijk te halen zouden zijn, adviseerde de groep te wachten tot het succes daadwerkelijk in zicht is – zeg maar, over vijf jaar – voordat ze alles op alles gaan zetten om mazelen compleet weg te vegen.

De huidige pandemie van het coronavirus heeft de mazelenbestrijding opnieuw een enorme slag toegebracht. Op 26 maart heeft SAGE aanbevolen dat landen alle preventieve massale vaccinatiecampagnes tijdelijk opschorten, ook die voor mazelen. 23 landen hebben de geplande mazelencampagnes al opgeschort en andere zullen dit voorbeeld waarschijnlijk volgen. Dit betekent dat 78 miljoen kinderen niet volgens plan worden gevaccineerd. Die 78 miljoen kinderen lopen niet alleen het gevaar om mazelen te krijgen en eraan te sterven, het besluit zal ‘gevaarlijke immuniteitslacunes’ creëren volgens wetenschappers. Zelfs als na Covid-19 het vaccineren tegen mazelen op grote schaal wordt hervat in de derde wereld, zullen volgens hen de gevolgen van deze pauze nog jaren nazinderen.