scrollTop top

Hoe een huisvrouw zonder politieke ervaring het bijna won van de langstzittende dictator van Europa

MINSK, BELARUS – AUGUST 10, 2020: Former candidate in the 2020 Belarusian presidential election, Svetlana Tikhanovskaya during a press conference on the election results. Tikhanovskaya’s campaign office does not recognize the results provided by the Belarusian Central Election Commission stating that incumbent president Alexander Lukashenko won the election with 81.35% of the votes. Photo by Valery Sharifulin/TASS/ABACAPRESS.COM

Een van Europa’s laatst overgebleven dictators hield deze week de macht vast nadat hij voor zijn grootste politieke uitdaging in decennia stond. Hij moest daarvoor de verkiezingen manipuleren en zijn uitdaagster, Svetlana Tikhanovskaya, een 37-jarige huisvrouw chanteren opdat ze het land zou uitvluchten. Tikhanovskaya werd een symbool voor de democratische toekomst die Wit-Rusland zou kunnen hebben, niet de autocratische die het nu heeft. Maar verandering zit er nog niet meteen aan te komen lijkt het.

Alexander Loekasjenko is president van Wit-Rusland sinds 1994, toen hij het presidentschap won bij de laatste nationale democratische verkiezingen van het land sinds dat onafhankelijk werd van de Sovjet-Unie. Loekasjenko is al die tijd aan de macht is gebleven dankzij een combinatie van brute repressie en vervalste verkiezingen. Hij is nu de langstzittende leider van Europa.

Alexander Loekasjenko, de president van Wit-Rusland sinds 1994. Foto: Natalia Fedosenko/Tass/ABACAPRESS.COM

Maar na 26 jaar hebben veel Wit-Russen genoeg van Loekasjenko. In de aanloop van de verkiezingen die zondag plaatsvonden hebben honderdduizenden mensen zich wekenlang tegen hem verzet in de grootste protesten in de post-Sovjetgeschiedenis van het land. Een door de regering gesteunde opiniepeiling in april wees uit dat slechts een derde van de Wit-Russen hem nog vertrouwde. Wat daar aan verbaasde was hoe de resultaten van die opiniepeiling ooit het daglicht zagen. En niet zozeer het waarom van dat wantrouwen: de dictator minimaliseerde en behandelde de uitbraak van het coronavirus van zijn land, deed niks aan een instortende economie en worstelde de jongste tijd steeds meer om de invloed van een ​​oprukkend Rusland op afstand te houden.

De beproefde autocratische methode: brutaliteit gekoppeld aan onderdrukking

Met zulke sombere goedkeuringscijfers kon Loekasjenko vrije en eerlijke verkiezingen niet meer winnen. En daarom deed Loekasjenko alles wat in zijn macht lag de afgelopen maanden om ervoor te zorgen dat de verkiezingen van zondag allesbehalve vrij en eerlijk waren. En, zoals in een tekstboek-scenario voor dictators, won Loekasjenko de verkiezingen van zondag spectaculair. Hij kreeg meer dan 80 procent van de stemmen.

Zijn ‘overwinning‘ kwam er door een beproefde autocratische methode: brutaliteit gekoppeld aan onderdrukking. De 65-jarige dictator, een voormalige directeur van een staatsboerderij, zette twee van de drie beste kandidaten van de oppositie gevangen en sloot de derde uit van deelname aan de verkiezingen. Hij hield ook journalisten vast en verzon een complot: hij liet vermeende Russische huurlingen oppakken waarvan het regime beweerde dat ze de verkiezingen vóór de stemming probeerden te verstoren. Al die dingen konden de aspiraties van de Wit-Russen naar democratie niet onderdrukken. Integendeel, ze gooiden olie op het vuur.

De huisvrouw

Een van Loekasjenko’s belangrijkste tegenstanders bij de verkiezingen van dit jaar was Sergei Tikhanovsky, een beroemde YouTuber die naam maakte door de vele problemen van Wit-Rusland onder de aandacht te brengen. Twee dagen nadat hij zijn kandidatuur voor president had aangekondigd, werd hij door het regime gearresteerd op beschuldiging van ‘schending van de openbare orde en het overtreden van verkiezingswetten’.

Svetlana Tikhanovsky. Foto: Jonny Pickup/SIPA

Dat leek het einde van het verhaal. Maar dat was het niet. Tikhanovskaya’s echtgenote Svetlana, een 37-jarige voormalige vertaler Engels die huisvrouw werd, stelde zich kandidaat om president te worden. Ze bracht een landelijke beweging samen om de oude leider te verslaan en vervolgens eerlijke verkiezingen te houden. Ze dat deed ondanks het feit dat ze geen politieke ervaring had, erkende dat ze zelf geen president wilde worden, en te pas en te onpas mensen eraan herinnerde dat ze liever koteletten voor haar kinderen maakte dan op de barricade te staan.

De beweging die Svetlana Tikhanovsky op gang bracht hield aan zelfs nadat de verkiezingsuitslag zondag bekend werd gemaakt. De door het regime geleide verkiezingscommissie zei dat ze slechts ongeveer 10 procent van de stemmen had gehaald, veel minder dan de 80 procent die ze in een aantal onbevooroordeelde exit-peilingen kreeg. Duizenden Wit-Russen zakten meteen af naar de straten van Minsk, de hoofdstad, om te protesteren tegen de verkiezingsresultaten. Ze werden door troepen van het regime onthaald met traangas, verdovingsgranaten en rubberen kogels. Uit rapporten blijkt dat ten minste één demonstrant is overleden. Viasna, een Wit-Russische mensenrechtengroep, zegt te weten dat ongeveer 140 demonstranten door de autoriteiten zijn gearresteerd, terwijl er nog veel meer gewond zijn geraakt.

Chantage

Tikhanovskaya maakte de wereld duidelijk dat ze de door het regime aangekondigde verkiezingsresultaten verwierp. ‘Ik kan alleen maar mijn eigen ogen geloven’, zei ze tijdens een persconferentie daags na de verkiezingen in Minsk, ‘en die zagen hoe de meerderheid voor ons stemde. De autoriteiten moeten nadenken over hoe ze de macht vreedzaam aan ons kunnen overdragen. Ik beschouw mezelf als de winnaar van deze verkiezing.’

Maar dinsdag lieten de staatsmedia een video zien van Tikhanovskaya die een verklaring voorlas waarin ze opriep een einde te maken aan de protesten. Internet-speurneuzen ontdekten dat het gefilmd was in het kantoor van de verkiezingscommissie in Wit-Rusland. Ze ging daar een klacht indienen om officieel de uitslag van de verkiezingen aan te vechten. Dat duurt normaal tien minuten, maar Tichanovskaja bleef drie uur weg. Dat voedde de speculaties dat ze door de KGB of wie dan ook is ondervraagd of onder druk is gezet. Volgens het persbureau Reuters heeft ze dat zelf in een video bevestigd. ‘God verhoede, dat jullie zo’n keuze moeten maken, als waar ik mee geconfronteerd werd’, zegt ze in die video. Tichanovskaja heeft kinderen. En haar man zit nog steeds in de gevangenis.

Ze is sindsdien naar Litouwen gevlucht, volgens de minister van Buitenlandse Zaken van dat land, en het is onduidelijk hoe lang ze daar zal zijn of wat ze precies zal doen. De Wit-Russische autoriteiten ontkennen dat Tichanovskaja onder druk is gezet.

De overlever

Ondertussen streeft de door Tikhanovskaja geleide oppositie ernaar de druk om de dictator op lange termijn te handhaven, in de hoop een historische roep tot verandering te ondersteunen. Sommigen geloven dat het zou kunnen werken. ‘Dit is het begin van het einde van zijn tijd, volgens Valiantsin Stefanovic, Viasna’s vice-voorzitter. ‘Dit is de nieuwe realiteit voor hem, want niemand houdt nog van hem. Mensen willen vrij zijn.’

Maar de meeste buitenlandse Wit-Rusland-waarnemers zijn niet zo optimistisch. Ze geloven allemaal dat door de gebeurtenissen van de jongste weken we dichter bij een post-Loekasjenko-tijdperk zijn gekomen maar betwijfelen of het doorbraakmoment al bereikt is. Of: Loekasjenko zal hoogstwaarschijnlijk de tot nu grootste bedreiging ooit voor zijn heerschappij overleven, hoewel hij er niet volledig ongedeerd uit zal komen.

Toen Loekasjenko in 1994 president van Wit-Rusland werd – nadat hij 80 procent van de stemmen had gekregen bij de laatste eerlijke verkiezingen van Wit-Rusland – trad hij in functie met een onwrikbare anti-corruptieboodschap. Zijn rechtse populisme vond weerklank bij burgers die na de val van de Sovjet-Unie hun leven wilden zien verbeteren en die de schuld van de heersende malaise terecht legden bij de sclerotische en incompetente leiding van het establishment uit het communistische tijdperk.

Loekasjenko beloofde Wit-Rusland te redden. Hij zou de rijken belasten, de economie in de goede richting sturen en de corruptie uitroeien die zoals hij beweerde ‘als een allesverslindende octopus alle overheidsorganen met zijn tentakels heeft verstrikt.’ Maar door de jaren heen werd Loekasjenko precies de vijand die hij wilde bestrijden. Hij verzette zich tegen de noodzakelijke economische hervormingen, bleef gezellig het kamp van Rusland kiezen en trad hard op tegen andersdenkenden.

Schijn van populariteit

In het jongste rapport van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch over Wit-Rusland staat hoe het regime activisten uit het maatschappelijk middenveld en onafhankelijke media blijft lastigvallen en onder druk zetten. Onder meer door journalisten de toegang tot officiële evenementen te ontzeggen en vreedzame demonstranten te arresteren. Er wordt ook algemeen aangenomen dat Loekasjenko opdracht heeft gegeven tot de ontvoeringen en moorden op ten minste vier politieke tegenstanders.

Wat niet hielp was Loekasjenko’s aanpak van het coronavirus of beter zijn complete ontkenning ervan. Hij noemde zorgen over een uitbraak ‘een massale psychose’ en beweerde dat alles wat nodig was om het virus te doden een beetje wodka was of een snelle trip naar de sauna.

Ondanks dat alles behield Loekasjenko een schijn van populariteit omdat de economie niet echt crashte tijdens zijn bewind. Dat had echter minder te maken met het management van Loekasjenko, maar meer met leningen die uit Rusland kwamen om het land recht te houden. Moskou zag het als een manier om loyaliteit te verzekeren van z’n bondgenoot. Maar die gulheid kende z’n grenzen. Afgelopen zomer was Wit-Rusland Rusland ongeveer 7,5 miljard euro verschuldigd, wat tot spanningen tussen de twee landen leidde. In een poging om zijn onafhankelijkheid van het Kremlin te veinzen en aan de bevolking het idee te verkopen dat hij de economie niet slecht had beheerd, zei Loekasjenko dat zijn land Rusland 1 miljard per jaar zou geven totdat de schuld was afgelost. Verder zou Wit-Rusland Moskou niet langer om meer geld vragen.

De realiteit is dat de Russen toen al hadden besloten dat Loekasjenko geen geld meer zou krijgen. En ze waren niet de enigen die de geldkraan dichtdraaiden. De Chinezen gaven nog een laatste keer 500 miljoen en trokken hun handen daarna van de dictator af. Het geld uit Peking en Moskou had het ervoor gezorgd dat het BBP van Wit-Rusland sinds 2012 niet echt daalde, maar de economische malaise nam wél toe. Waardoor duizenden Wit-Russen werden gedwongen werk te zoeken in nabijgelegen landen zoals Polen, meerdere jobs te werken of werk te zoeken in de Byzantijnse openbare sector van het land.

Wodka tegen corona

Een autoritair systeem kan zijn populariteit behouden zolang het de bevolking ten minste de indruk kan geven dat ze het nog niet zo slecht heeft. Zodra die sociale en economische kant van die afspraak verdwijnt, gaan mensen aan verandering denken. Wat niet hielp was Loekasjenko’s aanpak van het coronavirus of beter zijn complete ontkenning ervan. Hij noemde zorgen over een uitbraak ‘een massale psychose’ en beweerde dat alles wat nodig was om het virus te doden een beetje wodka was of een snelle trip naar de sauna. ‘Niemand in het land zal sterven aan het coronavirus’, zei hij in april en erkende twee maanden later dat hij de ziekte had opgelopen maar geen symptomen had.

Volgens de officiële cijfers zijn in Wit-Rusland tot nu ongeveer 550 mensen overleden aan COVID-19 en zijn er nog geen 70.000 besmettingen geweest. Loekasjenko beweerde eind juli dat 97 procent van de Wit-Russen die het virus opliepen niet ziek werden. Hijzelf werd trouwens ‘met COVID-19 vergiftigd’ beweerde hij op 5 augustus in een interview met een Oekraïense journalist – politieke tegenstanders hadden hem er opzettelijk mee besmet.

Het is trouwens heel erg moeilijk om te achterhalen hoe erg het coronavirus toesloeg en nog steeds huishoudt in Wit-Rusland. Artsen hebben hun collega’s in andere landen laten weten dat de mortaliteit bijzonder hoog is in elk geval bij de gevallen die in het ziekenhuis terecht komen, tot wel 27 procent. Sinds maart zouden er zeker 10.000 doden door het virus zijn.

Van drie naar nul naar één

Loekasjenko weerhield in elk geval het regime ervan sociale beperkingen op te leggen of relevante informatie te verspreiden. De staat trok zich volledig terug zonder steun te verlenen aan medische hulpverleners. Het zorgde voor een humanitair fiasco maar gaf de oppositie tegen Loekasjenko ook de opening die ze zocht.

Aanvankelijk wilden drie mannen Loekasjenko van de troon stoten. Maar de dictator vond een manier om ze één voor één voor de verkiezingen aan de kant te schuiven. Victor Babariko, algemeen beschouwd als de meest waarschijnlijke oppositiekandidaat, werd door het regime uitgesloten van verkiezingsdeelname. Een andere, Valery Tsepkalo, de voormalige ambassadeur van het land in de VS, vluchtte naar Rusland uit angst voor zijn leven. De derde man was Sergei Tikhanovsky, een populaire YouTuber en felle Loekasjenko-criticus, die herhaaldelijk werd gearresteerd omdat hij probeerde deel te nemen aan de presidentsrace.

‘De samenleving is niet volwassen genoeg om op een vrouw te stemmen’, zei Loekasjenko in juli, eraan toevoegend dat ‘het gewicht van verkiezingscampagne haar zou doen instorten, arm ding.’

In mei kondigde Tikhanovsky aan dat zijn vrouw Svetlana in zijn plaats zou komen. Ze verzamelde de vereiste 100.000 handtekeningen waarmee ze zich kon registreren bij door het regime gecontroleerde verkiezingsautoriteiten. Enigszins verrassend keurden ze haar registratie goed.

‘Arm ding’

Hoewel. Loekasjenko staat meestal toe dat door hem geselecteerde oppositiekandidaten tegen hem opkomen. Hierdoor kan het regime de schijn van eerlijke verkiezingen behouden en kunnen degenen met grieven die af en toe uiten, in de hoop dat ze snel na de stemming verdwijnen. Dat lijkt in dit geval te zijn gebeurd. Loekasjenko voelde zich ook niet al te bedreigd door de kandidatuur van Tikhanovskaya. Een van de redenen was dat Tikhanovskaya helemaal geen politieke ervaring had. Een andere was dat Loekasjenko seksistische, achterhaalde opvattingen over vrouwen heeft. ‘De samenleving is niet volwassen genoeg om op een vrouw te stemmen’, zei Loekasjenko in juli, eraan toevoegend dat ‘het gewicht van verkiezingscampagne haar zou doen instorten, arm ding.’

Maar het ‘arm ding’ stortte niet in. In plaats daarvan verenigde ze de oppositie en bracht ze honderdduizenden mensen op straat. Ze kreeg daarbij steun van de vrouw van Tsepkalo en Babariko’s campagneleider, ook een vrouw. Ze deden dat tijdens een aankondiging in juli die viraal ging nadat ze elk een teken met hun handen hadden gemaakt: een hart, een vuist en een ‘V’ voor de overwinning. Het moment gaf een enorme impuls aan haar kandidatuur.

De ironie

Maar het verhaal van Tikhanovskaya was op zichzelf al overtuigend: om de rol van politiek leider op zich te nemen, stuurde ze haar kinderen weg naar een onbekende locatie om ze uit de klauwen van het regime te houden. Ze maakte ook duidelijk dat in het onwaarschijnlijke geval dat ze daadwerkelijk won, ze snel vrije verkiezingen zou houden om iemand die eigenlijk president wilde worden het roer over te laten nemen.’Ik wil niet per se aan de macht komen, maar mijn man zit achter de tralies’, zei Tikhanovskaya in juli tegen een grote menigte in Minsk. ‘Ik ben het zwijgen beu. Ik ben het beu om bang te zijn.’ De belofte om een einde maken aan een corrupt en gevaarlijk regime oogstte haar immense steun. Ironisch genoeg is haar boodschap dezelfde die de dictator in 1994 aan de macht bracht.

Protesten in Wit-Rusland tegen de herverkiezing van president Loekasjenko. Foto: Natalia Fedosenko/Tass/ABACAPRESS.COM

Anti-Loekasjenko-protesten zoals die in de straten van Minsk de afgelopen weken zijn niet nieuw. De kans dat ze op korte termijn iets zullen veranderen, is dan ook onwaarschijnlijk volgens de meeste waarnemers. Ze verwachten dat de huidige beweging waarschijnlijk zal verdwijnen ondanks zijn ongekende omvang en reikwijdte. Het regime is duurzamer dan je vermoedt, redeneren ze en Loekasjenko heeft nog steeds de touwtjes stevig in handen. Wat de zaak wel kan veranderen is als de KGB het geweer van schouder wisselt.

De KGB beslist de toekomst van het land (of Rusland)

De KGB in Wit-Rusland is de Russische afkorting van de geheime dienst en is de opvolger van de KGB van de Sovjet-Unie. In tegenstelling tot de Russische FSB heeft men in Wit-Rusland de naam KGB gewoon behouden. En die KGB is de steunpilaar van president Aleksandr Loekasjenko. Ze is buitensporig gefinancierd door de dictator door de jaren en heeft bijna ongecontroleerde macht. Een mogelijk scenario is dat wanneer er geen geld meer is – en zoals gezegd Rusland en China hebben de kraan dichtgedraaid – de loyaliteit van de KGB ook zal smelten als sneeuw voor de zon.

Wit-Russische KGB-agenten arresteren een verdachte in Minsk, 2020. Foto: Belarusian KGB/ State TV and Radio Company of Belarus via AP

De rol van Rusland in de toekomst van Wit-Rusland valt niet te onderschatten trouwens. Moskou wil een diepere economische en politieke integratie met Wit-Rusland, vooral in een poging om ervoor te zorgen dat het niet naar het westen leunt en uit de greep van het Kremlin geraakt. Loekasjenko is al jaren een smerige partner, buitengewoon moeilijk om te controleren in de ogen van het Kremlin. Maar het idee dat hij neergehaald zou worden door een volksuitbarsting is voor Poetin geen optie. Zo’n dingen zouden wel eens slechte ideeën bij zijn eigen bevolking kunnen aanzwengelen. Er zijn dus wel degelijk zorgen dat de Russische president een Oekraïne-achtige invasie in de Oost-Europese natie zou kunnen lanceren als de volkswoede Loekasjenko zou doen vallen.

Corona Virus Update

  • Wereld
  • Aantal
    besmettingen
    30.401.165
  • Aantal
    doden
    950.459
  • België
  • Aantal
    besmettingen
    99.649
  • Aantal
    doden
    9.937
Biden vs Trump
AMERIKAANSE VERKIEZINGEN
Volg het hier LIVE elke dag