Het kapitalisme vliegt nu als een boomerang terug in ons gezicht

De Franse president Macron maakte maandagavond ingrijpende lockdownmaatregelen voor zijn land bekend in een speech die op alle Franse tv-netwerken werd uitgezonden. Donderdag had hij al een eerste keer de Franse natie toegesproken. In die speech had hij het ook over de gevolgen van deze crisis voor het economische model dat onze wereld nu al decennialang hanteert. Maar door de focus op de lockdownmaatregelen ging deze passage grotendeels aan de mainstreammedia voorbij. De coronacrisis legt op onverbiddelijke wijze de zwakheden van ons economisch model bloot, zei de Franse president.

‘Beste landgenoten, morgen zullen we lessen moeten trekken uit wat we vandaag meemaken, we zullen vragen moeten stellen bij het model waaraan onze wereld nu al decennialang vasthoudt en dat nu al zijn gebreken blootlegt, vragen stellen ook bij de zwakheden van onze democratieën.’ Om daar seconden later aan toe te voegen: ‘Het uitbesteden aan derden van onze voedselketen, onze bescherming, onze capaciteit om voor elkaar te zorgen, onze leefomgeving, is gewoon waanzin. We moeten de controle over deze zaken heroveren.’

De voorbije decennia hebben westerse landen grote delen van hun productie naar Azië overgeheveld. Enkel en alleen omdat kapitalisme winstbejag nastreeft door productiemiddelen in te zetten waar ze goedkoopst zijn. Volgens de CEO van de Franse farmareus Sanofi wordt 60 tot 80 procent van alle actieve farmaceutische ingrediënten vandaag in India en China geproduceerd. Met als gevolg dat Belgisch verplegend personeel in de huidige levensbedreigende omstandigheden voor hun mondmaskers afhankelijk zijn geworden van de goodwill van Jack Ma.

‘Als deze crisis iets duidelijk zal maken dan is het dat economische groei, soevereiniteit en ecologie niet rijmen’

Het Peterson institute publiceerde vorige week in dat verband een interessant rapport. De Amerikaanse denktank hekelde daarin ‘de ongewilde gevolgen van Trumps roekeloze invoerheffingen op Chinese producten’. In 2018 werden 5 miljard dollar aan invoerheffingen opgelegd aan wat de de directeur van de Health Industry Distributors Association nochtans ‘essentiële producten voor de veiligheid van Amerikaans medisch personeel’ had genoemd. Als gevolg daarvan werden steeds minder van die producten ingevoerd, wat de VS vandaag in de strijd tegen covid-19 erg zuur opbreekt. Omdat veel van dat materiaal onvoldoende of gewoon niet beschikbaar is, vanwege te duur geworden. In alle stilte heeft de regering Trump de invoerheffingen op een deel van dat medisch materiaal ondertussen versoepeld, het bewijs dat de president en zijn entourage eindelijk de ernst van de situatie lijken te hebben gevat. Maar ondertussen moet Amerika deze essentiële producten elders in de wereld gaan zoeken. Dat terwijl vele landen in de huidige omstandigheden een uitvoerverbod voor medisch materiaal hebben uitgevaardigd. Want eigen volk eerst.

Afhankelijk zijn van derden voor ons eigen welzijn is waanzin, zegt Macron nu. Wie kan hem ongelijk geven. Hij wordt daarmee de spreekbuis van een groot deel van de millennialsgeneratie. Die stelt al langer de manier waarop we consumeren in vraag, omdat die niet enkel leidt tot afhankelijkheid van anderen maar ook zou leiden tot de voorgeprogrammeerde vernietiging van de planeet. Een van de oorzaken van het flauwe economische herstel dat de wereld na de financiële crisis te beurt viel – ondanks de duizenden miljarden gratis geld die centrale banken wereldwijd in het systeem bleven pompen – , was, samen met technologie en demografie, net die trend tot minder consumeren die onder vele jongeren merkbaar is. 

De wereld zal de volgende maanden aan den lijve ondervinden wat de-consumptie betekent voor onze welvaart.

Of Macron alternatieven in petto heeft voor het kapitalistische model en de globalisering, zullen we pas te weten komen eens de urgentie van de coronavirusepidemie voorbij is. Maar als deze crisis iets duidelijk zal maken dan is het dat economische groei, soevereiniteit en ecologie niet rijmen. Duurzaam ondernemen is al enkele jaren de fetisj die in de bedrijfswereld wordt nagejaagd. Een modieuze term, die in de ‘grand scale of things’ spijtig genoeg verwaarloosbare resultaten genereert. Want de feiten blijven wat ze zijn. Een Duitse radiozender berekende een tijd geleden dat om één fabriek in het Ruhrgebied te laten draaien er 3.000 windmolens nodig zijn. Meer tekeningen moeten daarbij niet worden gemaakt.

De wereld zal de volgende maanden aan den lijve ondervinden wat de-consumptie betekent voor onze welvaart. Verwoestende gevolgen dreigen: massale werkloosheid, recessie, het stilvallen van globale toeleveringsketens, de wereld gaat met andere woorden op slot. Maakten velen zich twee weken geleden nog druk over de onophoudelijke stijging van de aandelenbeurzen, dan hebben ze vandaag andere problemen. Maar er zijn ook positieve gevolgen: satellietfoto’s van China en Noord-Italië tonen opmerkelijke dalingen van de luchtvervuiling, als rechtstreeks gevolg van het stilvallen van elke industriële activiteit in die regio’s. 

Eens deze crisis voorbij en de lessen ervan begrepen zal de wereld voor de keuze worden gesteld. Verder gaan op het vertrouwde pad, zoals we deden na de eerste verwittiging die de financiële crisis van 2008 ons gaf en waarbij we zo goed als niets veranderden. Met globalisering en overconsumptie als kathedralen van het kapitalisme. Of kiezen voor een model van ‘duurzame groei’, waarbij we onze planeet sparen en waarbij de de-consumptie het einde van het kapitalistische model inluidt. Met alle daaraan verbonden gevolgen voor onze welvaart en levensstandaard. Omdat economische groei en ecologie haaks op elkaar staan, komen we dus voor een verscheurende keuze te staan. Tenzij iemand ons het bewijs van het tegenovergestelde levert.