Het drama in Siberië

Sinds de wereld in de ban van de coronapandemie is, brandde in Siberië al een stuk bos af dat tweemaal groter is dan België en vond er een gigantische olieramp plaats – ook al veroorzaakt door de opwarming van het klimaat, die zich absurd snel en meedogenloos manifesteert in het immense gebied. Abnormaal? Nee, het nieuwe angstaanjagende normaal.

Afgelopen zaterdag (20 juni) was het 38 graden Celsius in Verkhoyansk, een noordoostelijk Siberisch stadje met 1.300 inwoners dat ongeveer 5.000 kilometer ten oosten van Moskou ligt. Dat is de hoogste gemeten temperatuur in het noordpoolgebied, een regio die meer dan tweemaal zo snel opwarmt als de rest van de wereld. Zondag registreerde dezelfde locatie 35,2 graden Celsius, wat aantoont dat de zaterdagmeting geen anomalie was.

De gemiddelde maximumtemperatuur in juni in Verkhoyansk, dat net in de poolcirkel ligt, op dezelfde breedtegraad als bijvoorbeeld IJsland, is 20 graden Celsius. Het staat in het Guinness Wereldrecord als plaats met het grootste temperatuurbereik op aarde, want in de winter is er al -67,8 graden Celsius gemeten.

De temperaturen in Chersky, ongeveer duizend kilometer ten noordoosten van Verkhoyansk, bereikten de afgelopen week 30 graden Celsius.

In Nizhnyaya Pesha en Khatanga – Siberische steden binnen de poolcirkel – zijn de gemiddelde dagtemperaturen in mei-juni ‘normaal’ 0 graden Celsius. De jongste twee maanden werd er 25 en zelfs 30 graden genoteerd. Het is al maandenlang absurd warm in de regio en dat onderstreept dat Siberië, een Russische provincie die bijna heel Noord-Azië beslaat, ongekende snelle temperatuurstijgingen doormaakt. En dat heeft grote gevolgen voor de hele planeet.

Mensen staan naast een afgebrand huis in Siberië. Foto: Kirill Kukhmar/TASS/Sipa USA

Siberië is zeer dunbevolkt, maar een grillig klimaat in de regio kan wereldwijde gevolgen hebben. Dat komt omdat de permafrost van de regio – permanent bevroren gronden – enorme hoeveelheden broeikasgassen bevatten. Wanneer permafrost smelt als gevolg van stijgende temperaturen, komen die uiteindelijk weer in de atmosfeer.

Het is een schadelijke cyclus die de opwarming van de aarde verder verhoogt. Door smeltend permafrost komt ook methaan vrij – een extreem krachtig broeikasgas. Om maar te zwijgen over schadelijke bevroren micro-organismen, waaronder degenen die verantwoordelijk waren voor eerdere pandemieën zoals de Spaanse griep en de pokken.

Waarom zoveel warmer?

De temperatuurstijging in Siberië en de langdurige hittegolf daar is het gevolg van opwarming van de oceaanstromen, die hun warmte droppen aan de polen en ook het poolijs doen smelten, wat een albedo-effect veroorzaakt.

Een andere reden, op kortere termijn, is een ongewoon sterke polaire vortex – koude lucht die in de winter in poolgebieden de koude wind niet naar het zuiden laat glijden naar regio’s zoals Siberië. Plus, een bubbel van hete lucht onder hoge druk die wetenschappers een ‘warmtekoepel’ noemen, gleed noordwaarts naar aar het gebied tussen Noord-Siberië en de Centrale Noordelijke IJszee.

Bosbranden in Bolotnoye, in Zuid-Siberië, in april 2020. Foto: Kirill Kukhmar/Tass

De absurde temperaturen hebben alleen al de jongste maanden enorme bosbranden veroorzaakt, een enorme olieramp ook en een plaag van boometende motten. Wereldwijd helpt de Siberische hitte de wereld om – ondanks gedaalde emissies door de coronapandemie – van 2020 wellicht toch het warmste jaar ooit te maken. 

Al tijdje bezig

Russische steden in de poolcirkel hebben echt wel buitengewone temperaturen geregistreerd. In Nizhnyaya Pesha was het op 9 juni 30 graden en in Khatanga, dat in deze tijd van het jaar meestal dagtemperaturen heeft van rond het vriespunt, duidden de metingen op 22 mei op 25 graden aan. Er was daar nooit een temperatuur hoger dan 12 graden gemeten.

In mei lagen de oppervlaktetemperaturen in delen van Siberië tot 10 graden Celsius boven het gemiddelde, volgens de Copernicus Climate Change Service van de EU. Dat soort abnormale meitemperaturen in het noordwesten van Siberië komen waarschijnlijk maar één keer in de 100.000 jaar voor zonder door mensen veroorzaakte opwarming van de aarde.

Niet alleen mei was ongewoon warm in Siberië. De hele winter en lente waren er periodes van flink boven gemiddeld liggende temperaturen. Volgens de Russische Rosgidromet-weerdienst was afgelopen winter de warmste in Siberië sinds de registratie 130 jaar geleden begon. Gemiddelde temperaturen waren tot 6 graden Celsius hoger dan de seizoensnormen.

Een satellietfoto toont hevige bosbranden in juli 2019 in de Sakha republiek, in Siberië. Foto: Roscosmos Space Agency via AP

Hoewel opwarming van het klimaat een feit is over de hele planeet, gebeurt dat niet gelijkmatig. West-Siberië onderscheidt zich als een regio die een opwarmingstrend vertoont met grotere temperatuurschommelingen. Dus tot op zekere hoogte zijn grote temperatuurafwijkingen niet onverwacht. Wat echter ongebruikelijk is, is hoe lang de warmer dan gemiddelde afwijkingen aanhouden.

Zelfs Poetin beseft het

Heel Rusland heeft trouwens dit jaar te maken met recordhoge temperaturen, met een gemiddelde temperatuur in januari die maar liefst 5,3 graden Celsius boven het gemiddelde van 1951-1980 lag.

In december was het ook al absurd warm en het noopte zelfs de Russische president, Vladimir Poetin, commentaar te geven op de ongewone hitte. ‘Sommige van onze steden zijn gebouwd ten noorden van de poolcirkel, op de permafrost. Als het begint te ontdooien, kun je je voorstellen welke gevolgen het zou hebben. Het is heel serieus’, zei hij.

En Poetin heeft gelijk. Voor lokale arctische ecosystemen leidt de smeltende permafrost nu al tot uitgelekte meren, aardverschuivingen, overstromingen en schade aan de infrastructuur van steden.

De smeltende permafrost veroorzaakte onbedoeld eerder in de maand een grote ramp in Siberië, die Poetin zelfs noopte de noodtoestand uit te roepen. Een brandstoftank zakte weg en scheurde in een energiecentrale in Norilsk – boven de poolcirkel in het noorden van Centraal-Rusland – en lekte minstens 20.000 ton diesel in de rivier Ambarnaya.

De Russische president, Vladimir Poetin in Siberië. Foto: Alexei Druzhinin/Russian Presidential Press and Information Office/Tass/ABACAPRESS.COM

Het opruimen van het lek gaat jaren duren en wordt bemoeilijkt vanwege de afgelegen locatie, zonder wegen in de buurt. De vervuiling heeft trouwens al het nabijgelegen, meer dan 700 vierkante kilometer grote Pyasino-meer bereikt. Van daaruit zal de olie in de zee spoelen. Het ooit bijzonder visrijke meer is ondertussen dood verklaard.

Een studie gepubliceerd in het tijdschrift Nature Communications in 2018 suggereert dat het Norilsk-olielek niet het laatste permafrostgerelateerde olie- of gasincident zal zijn. Uit de studie, die de effecten van klimaatverandering op de Arctische infrastructuur onderzocht, bleek dat bijna de helft van de ‘wereldwijd belangrijke’ olie- en gasvelden in het Russische Noordpoolgebied zich bevinden in gebieden waar de dooi van permafrost aan het oppervlak in 2050 ernstige schade kan veroorzaken.

Enorm snelle toename van megabranden

Het abnormaal warme weer in Siberië heeft er ook toe geleid dat het bosbrandseizoen veel eerder dan normaal begon. Door de mens veroorzaakte bosbranden van vorig jaar branden trouwens nog steeds als gevolg van de hittegolf. In juni 2019 veroorzaakten die Russische bosbranden evenveel uitstoot van koolstofdioxide als ons land produceert in een jaar. En dit jaar wordt erger. Is al erger.

Door de klimaatverandering is het aantal bosbranden ‘verdubbeld in tien jaar’, volgens het bosmonitoringlaboratorium van het Forest Institute in de stad Krasnoyarsk. Tussen 2000 en 2009 verloor Siberië jaarlijks ongeveer 30.000 vierkante kilometer bos door natuurbranden. Tussen 2010 en 2019 bedroeg het gemiddelde 60.000 vierkante kilometer. De komende jaren zal dat verdubbelen of verviervoudigen volgens wetenschappers.

2020 is op dat vlak al een ferme indicator: van januari tot half mei verwoestten branden in Siberië 48.000 vierkante kilometer bos, waaronder 11.000 vierkante kilometer boreale bossen op hoge breedtegraad. Ondertussen zou dat al richting 70.000 vierkante kilometer gaan in totaal. Enkele van de branden in april in Oost-Rusland doen de infernos in deze tijd van vorig jaar verbleken volgens brandweermannen ten velde.

In Krasnoyarsk, ongeveer 4.000 kilometer ten oosten van Moskou, waren de recente branden tien keer groter dan die van vorig jaar. Nog verder naar het oosten, in het Transbaikal-gebied, waren de branden driemaal zo groot. Ondertussen, in het Noordpoolgebied van Alaska, dat ook plotselinge verschuivingen naar warmere en drogere zomers heeft gezien, ontstaan bosbranden op ongebruikelijke locaties zoals in westelijke delen van de staat, dicht bij de Beringzee.

Alsof dat niet genoeg is

En dan is er de Siberische zijdemot, een soort waarvan de larven naaldbomen compleet kaalvreten. Die kale bomen gaan veel sneller branden bij droogtes. De populatie is de jongste jaren sowieso al explosief gegroeid door het warmere weer in Siberië. De motten zijn meestal inactief in de winter en eten in de lente, zomer en herfst. Die seizoenen worden nu langer.

De mot is al meer dan 150 kilometer opgerukt naar het noorden. In de regio Krasnoyarsk in Oost-Siberië moesten de jongste weken volgens het regionale bosbeschermingscentrum meer dan 120.000 bomen worden behandeld om de larven te doden.

Het warmere klimaat heeft ook een andere insectenplaag gebracht, die van schorskevers. Dat is trouwens een probleem voor heel het noordelijk halfrond aan het worden. In Canada bijvoorbeeld hebben ze sinds de eeuwwisseling bomen doorgevreten die een gebied van drie keer België beslaan.

En ook in Siberië gaat het hard. Samen met de zijdemot vernielen schorskevers er jaarlijks nu 11.000 vierkante kilometer aan naaldbomen volgens de meest recente ramingen.