scrollTop top

De wederopstanding van Europa

A man walks past a pro Europe street art painting in the European quarter in Brussels, Tuesday, July 23, 2019. Brexit champion Boris Johnson won the contest to lead Britain’s governing Conservative Party on Tuesday and will become the country’s next prime minister, tasked with fulfilling his promise to lead the U.K. out of the European Union. (AP Photo/Francisco Seco)

Terwijl de COVID-19-pandemie door Europa raast en alle aandacht naar zich zuigt, is de Europese Unie aan misschien wel de grootste financiële en monetaire transformatie in een paar decennia begonnen. Solidariteit tussen Noord en Zuid ligt aan de basis. Het is een historische stap voor de EU op weg naar de creatie van een supermacht, tussen China en de Verenigde Staten. Met als stille architect een onbekende Duitse socialist, Olaf Scholz.

‘Er zijn historische modellen voor wat we gedaan hebben: in 1790 slaagde de eerste Amerikaanse minister van Financiën, Alexander Hamilton, erin om alle schulden centraal te plaatsen en om tegelijk een gemeenschappelijk inkomen te creëren, om zo die schuld onafhankelijk af te betalen.’ Een erg zelfverzekerde, misschien zelfs tikje betweterige Olaf Scholz, de Duitse minister van Financiën, blinkt niet meteen uit in bescheidenheid. Want het is die vergelijking tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten, die hij zelf maakte in een gesprek met Die Zeit, die het beeld van een historisch ‘hamiltoniaans moment’ op de kaart zet.

Olaf Scholz, de Duitse minister van Financiën. Foto: Kay Nietfeld/dpa

Wie is die Alexander Hamilton en waarom vergelijkt een 61-jarige, kaalhoofdige Duitse socialist zich met deze Amerikaanse founding father, die op 47-jarige leeftijd stierf na een duel met pistolen in de straten van New York?

Iedereen die ooit in de Verenigde Staten geweest is, kent Hamilton zonder het te beseffen: zijn hoofd prijkt op het 10 dollarbiljet. Deze onstuimige en briljante militair en politicus was de eerste minister van Financiën van de Verenigde Staten, onder president George Washington. Onder opvolger Thomas Jefferson realiseerde Hamilton een oude droom: alle oorlogsschuld van de dertien stichtende staten van de Verenigde Staten werd opgeslorpt en voortaan zou de federale overheid die schuld terugbetalen en belastingen heffen. Zonder Hamilton in 1790 was er nooit de krachtige Amerikaanse staat die we vandaag kennen. Maar Hamilton was onstuimig en daagde vicepresident Aaron Burr tijdens de race om het New Yorkse gouverneurschap zodanig uit dat die hem op zijn beurt uitdaagde tot een duel. Een schotwond maakte 214 jaar geleden een einde aan Hamiltons leven.

Monetair kompas Duitsland

Scholz is een nieuwkomer in de Europese dans van de grote leiders. Hij zit niet aan tafel als regeringsleider, maar in Europa is de Duitse minister van Financiën echt wel veel crucialer dan bijvoorbeeld de premier van Malta, of zelfs van België. Duitsland is financieel en monetair nu eenmaal het kompas waarmee de koers uitgezet wordt. Het contrast tussen de socialist, de voormalige burgemeester van Hamburg en zijn voorganger, minister van Financiën Wolfgang Schaüble, kan haast niet groter zijn. De strenge, aan zijn rolstoel gebonden Schaüble speelde in de crisis rond Griekenland en de euro een hoofdrol door te blijven herhalen dat die landen ‘net als Oost-Duitsland en de Baltische staten’ maar een periode van soberheid en besparingen moesten doormaken.

Wolfgang Schäuble (CDU). Foto: Michael Kappeler/dpa

Die stijve houding leverde Schaüble eeuwig vijandschap op met de Grieken, maar bewondering bij wie in Europa die begrotingsdiscipline predikte: hij werd de held van de Noord-Europese landen die niets wilden weten van de Zuid-Europese aanpak om telkens meer schulden te maken.

Maar in 2017 claimen de socialisten de post van Financiën en komt Scholz op het toneel. Meteen begint de stille revolutie: toppers in de administratie spreken zich uit voor een verdere Europese integratie en tegen de hardvochtige lijn van Schaüble. Scholz zelf steekt het steeds minder onder stoelen of banken: Hamilton ging voor niets minder dan een sterke, federale overheid in de Verenigde Staten, met federale schulden en de creatie van een Amerikaanse centrale bank. Een stap in de richting van een United States of Europe? ‘De SPD (Scholz’ partij, red.) voert daar al sinds 1925 campagne voor’, zegt Scholz. ‘Maar mij gaat het niet over terminologie. Het is duidelijk dat we de toestand niet zo kunnen laten. Deze crisis kan een impuls geven om Europa dichter bijeen te brengen.’

Crises als motor

De Duitser bouwt zo verder op een aloude Europese traditie: de Europese Unie heeft altijd crisismomenten nodig gehad om pas dan een stap voorwaarts te zetten. De Unie is geboren uit de as van de Tweede Wereldoorlog en werd al snel wat niemand mogelijk achtte: een supranationaal orgaan dat de cruciale oorlogsindustrie van kolen en staal van Frankrijk en Duitsland verenigde, met de Italiaanse, Belgische, Nederlandse en Luxemburgse economie.

COVID-19 maakt plots politiek gezien wel heel veel mogelijk in Europa.

De euro werd geboren op de laatste grote open wonde van de Koude Oorlog: de hereniging van Oost- en West-Duitsland. Tegenwoordig is de Europese Unie een nieuwe, gigantische stap aan het zetten naar verdere integratie. Met op de voorgrond Emmanuel Macron, de Franse President, en Angela Merkel, de Duitse kanselier, als grote leiders. Maar met Scholz als de Hamilton: de ware architect, die in gang steekt wat zijn voorganger Schaüble met zwaard en vuur bestreed. Zo komt het dat, wanneer op 13 mei de Duitse Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen in het Europees Parlement aankondigt dat de EU een noodpakket van 750 miljard euro zal inzetten, Europa plots een pak oude taboes op een hoopje gooit. Plots is de EU meer dan ooit de herverdeler van rijkdom tussen Noord en Zuid, maar gaat de Commissie ook zelf, gezamenlijk over alle 27 lidstaten dus, geld lenen, én zal de Europese Unie ook plots een heel pak belastingen zélf heffen. Drie keer zet de EU een stap, telkens tot voor kort ondenkbaar. Het is niet overdreven te zeggen dat COVID-19 plots politiek gezien wel heel veel mogelijk maakt in Europa.

De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen. Foto: Olivier Hoslet, Pool Photo via AP

Bovendien schuwt de Europese Unie de grote woorden deze keer niet. ‘Vandaag, in tijd van tegenspoed, en in het antwoord op die crisis, moet Europa meer dan ooit eenheid, vastberadenheid en ambitie tonen’, zo stelt Von der Leyen op 13 mei in het Europees Parlement. ‘Dit is Europa’s moment.’ Voor een Unie die jaren kampte met de schijnbaar eeuwige ruis van de brexit op de achtergrond als afleiding, is het een ware wederopstanding, als Lazarus uit zijn graf. Wekenlang klonk immers de kritiek dat de EU afwezig en onmachtig bleef, en plots
ligt er wél een mastodont van een plan. Vreemd genoeg krijgt het moment niet meer dan één dagje pers aandacht in de meeste publicaties en wordt er verder weinig stilgestaan bij dat historische moment. Dat heeft verschillende, misschien eerder menselijke en mediatechnische redenen.

De kracht van 750 miljard euro

Om te beginnen is er de schaal van de bedragen. Het is iets menselijks, maar over een prijsverschil op bol.com van tien euro voor eenzelfde product of een diner met een bevriend koppel dat vijftig euro duurder uitviel, kunnen we ons makkelijk druk maken. En zelfs of een huis nu ‘duur’ of ‘goedkoop’ gekocht is, daar kan iedereen zich wel iets bij voorstellen. Maar bij overheidsfinanciën, wanneer de bedragen van tekorten met tientallen miljoenen euro’s worden gerekend, wordt dat al bijzonder moeilijk.

Een bedrag van 750 miljard euro van de EU om de economische crisis te bestrijden, is zó groot dat het nauwelijks iets zegt. Maar om een idee te geven: de totale jaarlijkse federale begroting voor heel België bedroeg in 2019 138,4 miljard euro. Het Europese steunpakket is dus meer dan vijf keer heel het Belgische federale budget. En vermoedelijk stopt het niet bij dat eerste bedrag van 750 miljard.

Die enorme berg geld zal nu gebruikt worden om de Europese landen die het meest door de economische coronacrisis getroffen zijn, te ondersteunen. Met cash. Maar liefst 500 miljard ervan zijn namelijk giften, subsidies. 250 miljard zijn leningen, die tegen gunstige voorwaarden terugbetaald kunnen worden. Een land als Italië krijgt zomaar eventjes 172,7 miljard euro toegestopt, waarvan 81,8 miljard aan subsidies, vanuit de EU.

Die schaal van solidariteit is ongezien: het is een massieve herverdeling van rijkdom vanuit Noord-Europa naar het zuiden en oosten van de Unie. Opnieuw om de schaal in kaart te brengen: het totale EU-budget voor 2019 was 165,8 miljard euro. Liefdadigheid is het allerminst. De analyse van de top van de EU is simpel: als de economische kloof tussen rijke en arme lidstaten te groot wordt, met name in de eurozone, dan valt de boel niet bijeen te houden. Bovendien is de eurozone als economisch geheel al zodanig met elkaar verbonden dat een zware recessie in landen als Italië en Spanje ook heftig zou wegen op Noord-Europa.

Noodzakelijke solidariteit dus, meteen van grote orde. Overigens is dat laatste voor België misschien wel van het grootste belang: vermoedelijk komt 5,5 miljard euro subsidies onze richting uit. Geen klein bier, maar ook geen vetpot. Zeker niet voor Vlaanderen, dat zwaar onder COVID-19 geleden heeft: de verdeling verloopt toch grotendeels volgens sociaal-economische parameters. Bovendien zal vooral Wallonië, dat economisch op het niveau van de armere regio’s in de EU zit, met het grootste deel van het geld lopen.

Maar Vlaanderen is wel een enorm exportgerichte economie, die op alle mogelijke manieren verbonden is met de rest van de EU: een massaal steunpakket dat de Europese economie uit het slop houdt, is dus zonder twijfel van groter belang dan een eigen, Belgisch herstelplan. Daarover circuleren bedragen van tussen de 20 en 40 miljard euro, maar het is allerminst zeker of dat er komt zonder dat er een volwaardige regering is. En dan nog: onder meer de Nationale Bank betwijfelt of dat enig effect zal hebben, en niet gewoon weggegooid geld is. Immers, de EU zelf zet een hele golf in gang die veel belangrijker is om écht impact te hebben op de Belgische economie.

Iedereen gelijk voor de wet

Maar de revolutie binnen de EU is groter dan enkel de schaal van ingrijpen. De 750 miljard is een EU-schuld die gezamenlijk geleend zal worden, op het niveau van de Unie zelf, en niet de lidstaten. Dat is meteen ook een heftige revolutie, want tot nu toe zaten eurolanden wel in dezelfde muntunie, maar ze leenden nog individueel. Landen zoals Duitsland of Nederland leenden aan een uitstekend tarief, en waren met een AAA-rating erg kredietwaardig. Maar armere landen, die het veel slechter op hun begrotingswerk deden, zoals Griekenland, Italië, Spanje, Portugal en zelfs België, kregen een veel slechtere rating en leenden geld tegen veel hogere rente.

Tijdens vorige crisissen in de eurozone pleitten een pak economen en pro-Europese politici al voor zo’n gemeenschappelijke schuld, de zogenaamde
‘eurobonds’. Maar onder meer Duitsland onder Schaüble was er altijd tegen: die rente was een stok achter de deur om je overheidsfinanciën onder controle te houden en geen ‘blanco cheque’ te krijgen.

Waarom zouden de ‘goede huisvaders’ Duitsland en Nederland de ‘potverteerders’ uit het Zuiden laten profiteren van hun goede rating?

Met het EU-reddingsplan is dat verleden tijd: iedereen leent nu tegen de ‘triple A’-rating van de EU zelf: die schulden gemeenschappelijk maken of ‘communautariseren’ is een enorme stap, opnieuw richting integratie. Maar ook hier geldt: het is niet evident om dit uit te leggen aan de gemiddelde burger. Overigens profiteert ook België hiervan: ons land heeft een status van AA-, met ‘negatieve vooruitzichten’, geen toprating, maar leefbaar. Alleen dreigt de staatsschuld, nu al bijna 110 procent van het bbp, verder te exploderen, met begrotingstekorten die boven tien procent van het bbp zullen gaan dit jaar. Dat ondergraaft op termijn zeker de leencapaciteiten van België. In de toekomst heeft België er dus in feite alle belang bij dat schulden hoe langer hoe meer ‘gemeenschappelijk’ over de hele EU uitgesmeerd worden.

Europese belastingen

Haast even historisch als het idee om voortaan gezamenlijk te lenen, is hoe de EU die immense som van 750 miljard euro wil terugbetalen: door zelf een pak belastingen te heffen. Tot nu toe hielden veel lidstaten dat tegen: de EU wordt gefinancierd met ‘dotaties’ of ‘onrechtstreekse belastingen’ uit elke lidstaat. Dat is geen toeval. Veel lidstaten houden de financiële macht toch liever bij zich, door het geld en het innen van belastingen zelf te organiseren. Een volwaardige Unie heft haar eigen taksen en heeft zelf inkomsten, en dat is exact waar de Commissie naartoe wil.

Om de nieuwe meerjarenbegroting en de Green Deal van Europa te financieren, waren er al gesprekken om de EU meer taksen te laten heffen. Maar die discussie krijgt nu een enorme versnelling door de coronacrisis.

Veel lidstaten zijn minder enthousiast, ‘belastingen’ zijn nu eenmaal geen toverwoord in de politiek. Maar de Commissie pakt het wel verstandig aan; het gaat om een hele reeks taksen die je gewoon niet meer geregeld krijgt op het nationale niveau. Zo is er een nieuw CO2-emissiesysteem dat elk jaar tien miljard euro moet opleveren. Bovendien wil de EU taksen heffen op CO2-intensieve industriële producten die van buiten de EU komen, wat tussen de 5 en 14 miljard zou opbrengen. Er zijn voorstellen voor een taks op plastic afval, goed voor 7 miljard euro per jaar. Tot slot wil de Commissie eindelijk grote Amerikaanse techbedrijven belastingen laten betalen. Onder meer Google en Facebook zouden voortaan tot 1,3 miljard per jaar moeten ophoesten.

Onder meer Google en Facebook zouden voortaan tot 1,3 miljard per jaar moeten ophoesten. Foto: AP Photo/Francisco Seco

Op naar de ‘perfecte unie’

Dat de Duitsers dat allemaal steunen, en dat Scholz hint naar Hamilton en de ‘Verenigde Staten van Europa’, is in de interne, traditionele politieke allianties binnen Europa alvast ook een echte aardverschuiving. Jarenlang keken landen als Finland, Denemarken, maar zeker ook Oostenrijk en Nederland naar de Duitsers om de vlag te planten en de bakens te zetten op het vlak van het financiële en monetaire beleid. Zodanig zelfs dat de Nederlandse premier Mark Rutte smalend ‘de buikspreker van Angela’ genoemd werd door andere staatshoofden.

Zonder brexit was deze diepgaande integratie nooit mogelijk geweest.

Vandaag blijven de noordelijke, ‘spaarzame’ landen wat verweesd achter zonder hun grote Duitse broer. Hun verzet tegen al die plannen is er voorlopig nog, maar het wordt een achterhoedegevecht: de grote tekening ligt er en zal niet meer veranderen.

Zo wordt nu misschien wel voor een eerste keer het échte effect van de brexit in de EU zicht- en tastbaar. Dit verhaal van diepgaande integratie zou nooit mogelijk geweest zijn als het Verenigd Koninkrijk niet het Europese toneel zou hebben verlaten. Maar vandaag is er, nu Duitsland gekeerd is, geen serieuze tegenstand meer. De Duits-Franse motor heeft een pad gekozen en is een weg ingeslagen, zonder dat velen het goed en wel lijken te beseffen.

Een ‘ever closer union’, zoals het in de Europese verdragen ooit geschreven werd, wil Scholz het niet noemen. ‘Wel een ‘meer perfecte unie’, een ‘telkens betere unie’, waar elk van de 27 lidstaten beter van wordt.’ Maar of het dan een ‘Verenigde Staten van Europa’ wordt? ‘Europa zal wel een Europa van de landen blijven, met elk zijn tradities, taal en cultuur. Maar de principes van democratie, van de rechtsstaat, van de sociale markteconomie, die delen we. In de wereld van morgen zullen de Verenigde Staten, China, maar ook landen als India, Rusland en Brazilië vechten om macht en invloed. Als we in Europa ons eigen lot willen blijven bepalen, zullen we al onze krachten moeten samenbrengen.’

Corona Virus Update

  • Wereld
  • Aantal
    besmettingen
  • Aantal
    doden
  • België
  • Aantal
    besmettingen
    672.886
  • Aantal
    doden
    20.294