De perfecte (vuur)storm in de maak door COVID-19

De coronaviruspandemie gaat er wellicht voor zorgen dat we deze zomer weer enorme stukken regenwoud zullen verliezen aan branden. Dat is op zich al erg genoeg, maar die branden dreigen bovendien de verspreiding van het virus te verergeren. Wetenschappers hebben het over een ‘perfecte storm’.

Een van de meest alarmerende milieuproblemen als gevolg van de coronaviruspandemie is dat de vernietiging van tropische regenwouden nu quasi ongecontroleerd plaatsvindt. Er zullen gecoördineerde maatregelen moeten worden genomen deze zomer om de pandemie en de bosbranden tegelijkertijd te bestrijden. Anders kunnen een ecologische ramp en een gezondheidscrisis samenkomen in de tropen, wat schokgolven over de hele wereld zal veroorzaken, waarschuwen de wetenschappers.

Nu alle aandacht naar de pandemie gaat – zowel Indonesië als Brazilië ondergaan momenteel nog steeds een sterke toename van infecties – dreigen beide landen te maken krijgen met een nieuwe piek in bosbranden, aangezien de handhaving van milieuwetten vervalt en de economische druk toeneemt om de rijkdom van de regenwouden te exploiteren. 

Dit jaar zijn er al enorme branden waargenomen in het Braziliaanse Amazone-regenwoud maanden voor het typische brandseizoen. Die gegevens tonen aan dat de branden daar op schema liggen om net zo erg te worden als die van vorig jaar, wellicht zelfs erger. 

Een bosbrand in het Braziliaanse Amazone-regenwoud in Porto Velho in 2019. Foto: EFE/ Fernando Bizerra Jr

Naar schatting 150.000 hectare aan ongerept regenwoud is tot dusver in 2020 ontbost in Brazilië. En dat is belangrijk, want The Monitoring of the Andes Amazon Project (MAAP) heeft een archief van satellietgegevens gebruikt om ontbossing in de Braziliaanse Amazone te volgen en ontdekte dat de meeste branden van vorig jaar plaatsvonden op recent ontbost land, in plaats van in primair bos. Ontbost land wordt vaak opzettelijk verbrand om het vrij te maken voor landbouw en veeteelt.

MAAP heeft verschillende grote gebieden in de staat Mato Grosso ontdekt die onlangs zijn ontbost en die later dit jaar de plaats van branden zouden kunnen zijn. Het onderzoek suggereert dat de branden van dit jaar ‘zo erg, zo niet erger’ zullen zijn. Dat is ook de conclusie die onderzoekers van het Amazon Environmental Research Institute (IPAM) trekken na analyse van satellietdata van NASA. 

Perfecte storm

De toename van ontbossing, gecombineerd met droge weersomstandigheden, de branden die daardoor zullen ontstaan en de uitdagingen van COVID-19 tezamen creëren een ​’perfecte storm’ deze zomer, schrijft het IPAM in een rapport.

Natuurlijke bosbranden in tropische bossen zoals de Amazone zijn uiterst zeldzaam vanwege de hoge luchtvochtigheid. Dat betekent dat mensen verantwoordelijk zijn voor het grootste deel van de recente vernietiging. ‘Alle branden die we in de Amazone hebben gezien, zijn opzettelijk aangestoken. In tegenstelling tot sommige andere bossystemen die afhankelijk zijn van branden, zoals in Californië, Florida of Australië, brandt de Amazone niet van nature’, zei Ane Alencar, IPAM’s wetenschappelijk directeur, tijdens een persconferentie van het Earth Institute van Columbia University.

Het verwoestende bosbrandseizoen van vorig jaar vestigde de wereldwijde aandacht op de benarde situatie van de Amazone en de controversiële ontmanteling van veel van de maatregelen om het regenwoud te beschermen door president Jair Bolsonaro. Onder zware binnenlandse en internationale druk werd het Braziliaanse leger vorig jaar en dit jaar opnieuw naar de Amazone gestuurd om het bos te beschermen. Met hier en daar initieel succesjes, maar ook niet meer dan dat. 

Een Braziliaanse militair patrouilleert in een door brand getroffen Amazonegebied, nabij Apui, Brazilië, in september 2019. Foto: EFE/ Fernando Bizerra Jr.

Volgens het Braziliaanse National Institute for Space Research (INPE) is de ontbossing in het eerste kwartaal van 2020 al weer met meer dan 50 procent gestegen. Deze nieuw ontboste gebieden, gecombineerd met de gebieden die vorig jaar zijn ontbost, creëren een hoog brandgevaargebied van meer dan 4.500 vierkante kilometer.

Niet beperkt

Brazilië wordt getroffen door een van de ergste COVID-19-uitbraken ter wereld, met tot nu toe bijna een miljoen gevallen. Inheemse gemeenschappen in het Amazonegebied zijn bijzonder hard getroffen door het virus, met een sterftecijfer van tweemaal de rest van de bevolking. Bovendien zou het risico op luchtwegaandoeningen als gevolg van luchtverontreiniging door branden de impact van COVID-19 kunnen verergeren, zeker voor die inheemse volkeren wier land mogelijk dichter bij de branden ligt. Recente studies suggereren een verband tussen blootstelling aan luchtverontreiniging  en ernstigere gevallen van coronavirus.

Daar komen nog bij: seizoensgebonden stijgingen van malaria en dengue in de Amazone tijdens de zomer. Die zullen voor extra druk zorgen op afgelegen gebieden waar ziekenhuisbedden sowieso schaars zijn, zei Marcia Castro, voorzitter van de afdeling Global Health and Population van Harvard’s TH Chan School of Public Health, tijdens de presentatie van het IPAM-rapport. 

Er zullen gecoördineerde maatregelen moeten worden genomen om de pandemie en de bosbranden tegelijkertijd te bestrijden. Anders kunnen een ecologische ramp en een gezondheidscrisis samenkomen in de tropen, wat schokgolven over de hele wereld dreigt te veroorzaken.

Want de gezondheidsrisico’s van de branden blijven niet beperkt tot bijvoorbeeld de Amazone of het Indonesisch regenwoud. In zowel Indonesië als Brazilië waaide de rook van regenwoudbranden de afgelopen jaren honderden kilometers ver, waardoor de luchtkwaliteit in de grote steden verslechterde. En terwijl mensen de branden ontvluchten, zullen ze infecties verspreiden naar andere regio’s.

Geen prioriteit

Voorlopig lijkt het stoppen van branden een lagere prioriteit krijgen. De Braziliaanse en Indonesische overheden hebben de handen vol met het bestrijden van COVID-19 luidt het. En zelfs als het worstcasescenario zich niet voltrekt – eentje waarbij de branden de pandemie gaan helpen verspreiden – is het feit dat er nog amper gecontroleerd wordt nu op illegale ontbossing sowieso een ramp op zich.

Gekapte boomstammen liggen in een gebied waar illegale houthakkers actief zijn geweest in Prainha, Brazilië. Foto: AP Foto/Leo Correa

Het is immers moeilijk om de waarde van tropische regenwouden voor de planeet te overschatten. Ze herbergen de grootste concentraties van biodiversiteit op aarde. Hun bomen leiden water de lucht in en zorgen voor vitale regenval voor landbouw en steden. Die verdamping is ook een essentieel mechanisme om de temperaturen in de omliggende regio’s koel te houden.

Regenwouden spelen ook een cruciale rol in het wereldwijde klimaatsysteem en kunnen regenpatronen beïnvloeden in verafgelegen landen die cruciaal zijn voor landbouw en andere economische activiteiten. Ze absorberen en slaan een gigantisch volume koolstofdioxide op, waardoor de klappen van de klimaatverandering worden opgevangen.

Het verlies van tropische regenwouden brengt al deze mechanismen in gevaar. En we naderen sowieso al erg snel een omslagpunt waar, als genoeg van het bos verloren gaat, het niet in staat zal zijn om voldoende vocht te laten circuleren om zichzelf in stand te houden, wat leidt tot een onomkeerbare cyclus. Voor het Amazone-regenwoud schatten onderzoekers dat dit zal gebeuren bij ontbossing van 25 procent. Tot op heden is ongeveer 17 procent van het regenwoud verloren gegaan.