scrollTop top

De oprukkende jeugdwoestijnen van Europa

Steeds meer jongeren verlaten het platteland van Europa en trekken naar de steden, net nu het geboortecijfer historisch laag is. In een tiental regio’s is het aantal 15- tot 34-jarigen de afgelopen vijf jaar alleen al met meer dan 15 procent gedaald. Het leidt tot ‘jeugdwoestijnen’: gebieden in Europa waar je nog amper jonge mensen op straat ziet. En het ziet er niet naar uit dat die desertificatie een halt valt toe te roepen.

Van de beboste vlaktes van Noord-Duitsland tot de stoffige heuvels aan de Spaans-Portugese grens, van het agrarische hart van La France profonde tot de zelfvoorzienende boerderijen van Griekenland en Slowakije wordt Europa geconfronteerd met een stille plaag: een gestage, tot voor kort bijna onopgemerkte bloeduitstorting van jonge mensen die het platteland verlaten en verhuizen naar de meer welvarende steden.

Zelfs nu Europa voor ongekende externe uitdagingen staat, met massamigratie uit de oorlogsgebieden van het Midden-Oosten en de door armoede geteisterde landen in Noord- en West-Afrika, en zelfs nu de wereldbevolking onverbiddelijk blijft groeien, kampen grote delen van de Europese Unie met het tegenovergestelde probleem: de ontvolking van landelijke gebieden.

Vlaanderen, Nederland en Luxemburg zijn nu zowat de enige Europese regio’s die ontsnappen aan de trend van jeugd die systematisch naar steden trekt. Maar dat heeft gewoon te maken met het feit dat het kleine, historisch erg dichtbevolkte gebieden zijn waar de grens – zeker in de Lage Landen) tussen het platteland, voorsteden en steden eigenlijk niet bestaat.

Maar het volstaat om in je auto te springen en een paar honderd kilometer naar het zuiden of oosten te rijden om een ondertussen bekend beeld te aanschouwen: dorpen met lege huizen en winkels met gesloten luiken, verlaten scholen en cafés. Dorpen waar je alleen nog oude mensen op straat ziet lopen, waar eeuwenlang zorgvuldig verzorgde velden onbebouwd en onbegroeid blijven en de boerderijen verwaarloosd verkommeren. 

In het afgelopen decennium onderging 80 procent van de Spaanse gemeenten een spectaculaire bevolkingsdaling.

Prognoses gebaseerd op cijfers van de Europese Commissie suggereren dat tot 22 procent van de mensen op het platteland van Frankrijk, Griekenland, Spanje en Portugal met pensioen is, terwijl amper 10 procent van de boeren in de Europese Unie 35 jaar of jonger is. Tegenwoordig woont bijvoorbeeld 90 procent van de Spaanse bevolking – ongeveer 42 miljoen mensen – in amper 1.500 steden en gemeenten die, vooral dan nog door hun groeiende voorsteden, 30 procent van het landoppervlak beslaan. De overige 10 procent woont in de resterende 70 procent. In het afgelopen decennium onderging 80 procent van de Spaanse gemeenten een spectaculaire bevolkingsdaling.

Als de trend zich blijft voortzetten, zal tegen 2050 zowat de helft van de 276 Europese regio’s bestempeld worden als ‘jeugdwoestijn’, met amper een op zes inwoners die tussen 18 en 35 zijn.

Geen nieuw fenomeen, maar wel anders

De ontvolking van de Europese plattelandsgebieden is geen nieuw fenomeen. In het 19e-eeuwse Duitsland werd de ontwrichtende massabeweging van mensen naar de steden bekend als Landflucht. In 1870 was de landelijke bevolking van Duitsland goed voor 64 procent van het totaal. In 1907 was dat gedaald tot 33 procent. Engeland en Frankrijk beleefden tijdens de industriële revolutie een even snelle verstedelijking ten koste van de demografische en economische plattelandsgemeenschappen. 

Wat nu heel anders is, en wat de ontvolking van het platteland alsmaar verontrustender en duurder maakt, is dat, in tegenstelling tot het Europa van 150 jaar geleden, de natuurlijke bevolkingsniveaus (het verschil tussen het aantal geboren baby’s en sterfgevallen) in de meeste Europese landen statisch zijn of dalen. Wat het platteland aan mensen verliest, is dus veel moeilijker te vervangen. 

Een ander belangrijk verschil is dat Europa in een tijd van snelgroeiende wereldbevolking een hoog immigratieniveau kent. Volgens Eurostat is de netto migratie sinds 2014 ‘de belangrijkste determinant van de bevolkingsgroei in de Europese Unie. Maar die nieuwkomers belanden doorgaans in steden waar meer banen zijn en waar anderen met een vergelijkbare achtergrond zich al hebben gevestigd. 

Circulair

Los van de algehele verminderde vruchtbaarheid en dalende nationale geboortecijfers zijn gemeenschappelijke factoren die de ontvolking van het platteland versnellen meestal circulair van aard. Een gebrek aan werkgelegenheid en betaalbare huisvesting drijven jongeren naar de steden. Dat leidt tot sluiting van scholen, een vergrijzende bevolking en tot een verslechtering van de gezondheidszorg, het vervoer en andere diensten. Dat wordt vervolgens gekoppeld aan dalende inkomens en belastinginkomsten, die op hun beurt investeringen in internet en moderne telecommunicatie of nieuwe en bestaande bedrijven beperken.

Critici wijzen op een gebrek aan centrale planning en beleidsvorming door overwegend stedelijk gecentreerde, onbereikbare nationale regeringen. Maar er zijn veel andere factoren. De globalisering van de landbouwmarkten bijvoorbeeld heeft onweerlegbaar tot verdere ontwrichting van het Europees platteland geleid. 

Het succes van rechts populisme dat Europa tegenwoordig overspoelt, wordt door een groot stuk veroorzaakt door het feit dat immense electorale gebieden voornamelijk uit oudere kiezers bestaan. 

De veranderende demografie brengt volgens deskundigen sociale risico’s met zich mee, aangezien grote aantallen opgeleide jongeren steeds meer worden weggetrokken van het provinciale leven naar banen in de grote stedelijke centra. Maar er zijn ook merkbare politieke gevolgen. Het succes van rechts populisme dat Europa tegenwoordig overspoelt, wordt door een groot stuk veroorzaakt door het feit dat immense electorale gebieden voornamelijk uit oudere kiezers bestaan.   

Gratis wifi dan maar

De meeste Europese landen beseffen intussen dat ze voor dringende maatregelen staan om de ​​grimmige demografische verschuiving aan te pakken. Sommige zijn al in actie geschoten: de Europese Commissie heeft tegenwoordig zelfs een vicepresident voor demografie, Dubravka Šuica. Het eerste punt op haar agenda is het omkeren van de trend dat jongeren hun geboortesteden en -landen verlaten, en ze presenteerde al plannen om onder meer extra geld vrij te maken voor de lokale economie en gratis wifi in elk EU-dorp tegen 2024 te stimuleren. De nieuwe regering van Spanje heeft van ‘la España vaciada’, het leeglopen van het platteland, een prioriteit gemaakt. Er is zelfs een speciaal ministerie voor gecreëerd, dat ambitieus aankondigde de trend in amper vijf jaar tijd te willen stoppen.

Dubravka Šuica, vicepresident voor demografie van de Europese Commissie. Foto: Melanie Wenger/EP

Maar tot dusver is er nergens iets uit de bus gekomen waar je durft van te zeggen dat het kan werken. Gratis wifi aanbieden is misschien electoraal leuk, een beetje zoals het schrappen van de roamingkosten, maar voor welke jongere zal dat een doorslaggevend element zijn? Alle andere maatregelen waar politici tot nu mee op de proppen zijn gekomen, hebben één achilleshiel: ze kosten handenvol geld. Het platteland overspoelen met subsidies – incentives om er een zaak te beginnen, om er een huis te kopen …- lagen zelfs precorona moeilijk.

Duitsland en co

In Spanje en Zuid-Europa is het erg, maar de grootste jeugdwoestijnen liggen in het oosten. In rurale regio’s van Hongarije, Litouwen, Letland, Estland, Roemenië en Bulgarije trok de jongste twintig jaar maar liefst 80 procent van de bevolking tussen 18 en 35 weg. Ze gingen naar steden in eigen land, maar in grote mate ook naar steden in andere EU-staten. En dat fenomeen is niet op de terugweg.

Integendeel: begin dit jaar bleek nog uit een studie van de socioloog Dimitru Sandu dat ongeveer de helft van de jonge Roemenen (tussen 16 en 34 jaar oud) al concrete plannen hebben gemaakt om weg te trekken uit hun heimat. 

Een extra probleem in de voormalige Oostbloklanden is dat het vooral jonge vrouwen waren die in eerste instantie wegtrokken.

Je hoeft zelfs niet zo ver te gaan: het voormalige Oost-Duitsland is een erg frappant voorbeeld. Negentien van de twintig Europese regio’s met de minste jongeren bevinden zich in Oost-Duitsland. In de regio met de oudste bevolking van Europa, Spree-Neisse, valt amper een op de zeven mensen in de leeftijdscategorie 18-35 jaar.

Een extra probleem in die voormalige Oostbloklanden is dat het vooral jonge vrouwen waren die in eerste instantie wegtrokken. In sommige gebieden waren dat de afgelopen twintig jaar vier keer meer vrouwen dan mannen. Wat op zich een nieuwe katalysator bleek: geconfronteerd met een gebrek aan partners, zat er voor de jonge mannen niet veel anders op dan ook maar te vertrekken.

Biden vs Trump

Amerikaanse verkiezingen live

Nog >>
  • Wie wint de Amerikaanse verkiezingen?

    Biden vs Trump

Corona Virus Update

  • Wereld
  • Aantal
    besmettingen
    42.983.086
  • Aantal
    doden
    1.153.547
  • België
  • Aantal
    besmettingen
    321.031
  • Aantal
    doden
    10.810