scrollTop top

De opmars van toxoplasmose

Toxoplasma gondii is een van de meest succesvolle parasieten op aarde. Eén mens op de drie is al besmet en recent onderzoek toont aan dat hij weleens een pak minder goedaardig zou kunnen zijn dan altijd aangenomen is. 

Toxoplasma gondii is wellicht dé, zo niet een van de meest succesvolle parasieten op aarde. Het mysterieuze micro-organisme wordt verspreid door katachtigen en heeft zich al genesteld in de hersenen van een op de drie mensen wereldwijd. Bij knaagdieren lijkt de parasiet bizar gedrag te katalyseren, waardoor besmette dieren hun aangeboren angst voor katten verliezen en zelfs tot hen aangetrokken worden en zo een makkelijkere prooi worden.

Sommige wetenschappers denken dat de parasiet op dezelfde manier vreemde effecten op de mens heeft, waardoor we vatbaarder worden voor het nemen van risico’s en zo onze kansen op een gewelddadige dood verhogen. Toxoplasma gondii zou ons zelfs schizofreen kunnen maken.

Hoewel de parasiet elk soort warmbloedig dier kan infecteren, reproduceert hij zichzelf uitsluitend in de darmen van katten. Hij verspreidt zich vervolgens via kattenpoep in alle ecosystemen waar katten ook maar in de buurt komen. Alle secundaire gastheren van de parasiet, van mensen over kamelen en stinkdieren tot zelfs walvissen ondertussen, fungeren slechts als een soort pitstop tussen katten. 

Toxoplasma is zeker niet beperkt tot de darmen van onze vertrouwde huiskat: alle katachtige soorten, van de tijger tot de illustere ocelot, zijn gastheren van het eencellige organisme. Maar de domesticatie en wereldwijde verspreiding van de huiskat is waarschijnlijk de sleutel geweest tot de duizelingwekkende expansie van toxoplasma. Tegenwoordig is het misschien de meest kosmopolitische parasiet op de planeet, die vogels en zoogdieren overal ter wereld – van de Amazone tot Antarctica – infecteert. Veel meer mensen hebben toxoplasmose – zoals de ziekte heet die de parasiet veroorzaakt – dan dat er mensen zijn die een kat als huisdier hebben.

Een heel slimme parasiet

We worden op twee manieren met de parasiet besmet: door in aanraking te komen met kattenuitwerpselen (die mensen en dieren per ongeluk inslikken), maar ook door geïnfecteerd vlees van een secundaire gastheer te eten. De eerste besmettingsmethode is veel efficiënter: een miljard parasieten zouden theoretisch een miljard nieuwe dieren kunnen infecteren, terwijl besmet vlees eten de ziekte overbrengt van één enkel prooidier naar zijn roofdier. Maar, zeggen wetenschappers, het feit dat er twee transmissiemodi zijn, maakt toxoplasma extra moeilijk om te bestuderen, laat staan dat we de parasiet kunnen stoppen.

Wereldwijde infectiepercentages variëren per klimaat en zijn ook afhankelijk van de regionale cultuur. Bepaalde voedingsgewoonten, vooral een verworven smaak voor rauw en licht gebakken vlees, varkens- en lamsvlees in het bijzonder, verhogen de verspreiding van de parasiet. Het is de voornaamste reden waarom het aantal mensen die de parasiet hebben relatief hoger ligt in Zuid-Amerika, Zuid-Europa en delen van Afrika. In sommige landen van die regio’s bedraagt de besmettingsgraad meer dan 80 procent. In West-Europa en Noord-Amerika ligt de infectiegraad ergens tussen de 10 en 40 procent, en Zuid-Korea is wellicht het meest toxoplasmavrije land ter wereld, met minder dan 7 procent van de bevolking die besmet is.

De jongste tijd zijn wetenschappers meer en meer achterdochtig geworden over de zogezegd goedaardige parasiet.

De wetenschappers die toxoplasma bestuderen zijn het oneens over veel dingen, maar dit zeggen ze allemaal: het is een heel slimme parasiet. Parasieten die zich in onze hersenen ingraven, zijn bijna altijd bijzonder destructief. Ook toxoplasma is op het eerste gezicht erg eng. De parasiet vormt onbehandelbare cysten in de hersenen en in het spierweefsel van dieren en kan zo fataal zijn voor veel soorten wilde dieren, van kraaien tot wallaby’s.

De kattenbakmythe

Er is geen remedie voor toxoplasmose, en terwijl de initiële infectie vanzelf verdwijnt bij besmette mensen, is dat niet het geval voor de cysten in onze hersenen. Desalniettemin: bij gezonde volwassenen wordt de ziekte allang als onschadelijk beschouwd. De meesten onder ons hebben het wellicht niet eens gemerkt dat we besmet raakten. Een eenvoudige bloedtest kan je trouwens vertellen of je de ziekte gehad hebt. Iets wat voor de meesten onder ons niet van belang is, maar dat ligt anders voor vrouwen die zwanger zijn. Het grootste bekende gevaar van toxoplasmose is er voor de zich ontwikkelende menselijke foetus, die een sterk immuunsysteem mist. Dat is ook de reden waarom zwangere vrouwen gewaarschuwd worden om weg te blijven van kattenbakken. 

Even oppassen tijdens de zwangerschap, papa de kattenbak laten leegmaken en verder no big deal dus. Maar is dat wel zo? De jongste tijd zijn wetenschappers meer en meer achterdochtig geworden over de zogezegd goedaardige parasiet. Zo vermoeden ze dat de langdurige, op het eerste gezicht onschuldige herseninfecties zoals toxoplasmose wel degelijk de menselijke neurologie en ons gedrag veranderen.

Onderzoek naar toxoplasma is geen lachertje. Laboratoria moeten bijzonder strikte beveiligingsmaatregelen nemen. De parasiet is namelijk zeer besmettelijk en winterhard. Je kunt hem erg moeilijk doden. Bleekmiddel bijvoorbeeld is niet opgewassen tegen toxoplasma. 

Een gruwelijk experiment

In 1938 onderzochten pathologen in het Babies Hospital in New York een pasgeborene die stuipachtige aanvallen kreeg toen ze drie dagen oud was. Het leidde tot wellicht de vroegste diagnose van de medische gemeenschap voor toxoplasmose bij de mens. In eerste instantie ontdekten de artsen laesies (beschadigingen van het weefsel) in de ogen van de baby. De baby stierf een maand later en de autopsie onthulde soortgelijke laesies in de hersenen.

Zelfs wie zich erg ver van katten pleegt te houden, ontsnapt niet aan besmettingsgevaar.

De baby in New York stierf als gevolg van de gevreesde aangeboren vorm van toxoplasmose, nog steeds de bekendste en meest verwoestende vorm van de ziekte, die doorgegeven wordt van kat aan zwangere vrouw op ongeboren baby, waardoor spontane abortussen, doodgeboorten en ernstige complicaties zoals blindheid en mentale retardatie veroorzaakt worden. Maar het zou nog decennia duren voor wetenschappers tot die conclusie kwamen.

Tegen de jaren 1950 vermoedden wetenschappers een verband met het eten van vlees: ze hadden gemerkt dat varkens die niet gegaard vlees uit afval aten, een hogere infectiegraad met toxoplasmose hadden. In 1965 besloten onderzoekers dat te testen in een sanatorium in Parijs. Honderden jonge tuberculosepatiënten kregen er nauwelijks gebakken lamskoteletjes geserveerd. Wie nu gaat gruwelen: het experiment werd niet als onethisch beschouwd omdat van een rauw vleesdieet gedacht werd dat het een remedie tegen tuberculose was. Het resultaat was navenant, de toxoplasmosecijfers van de zieke kinderen stegen enorm. Maar wat precies in het vlees dat juist veroorzaakte, bleef nog steeds een mysterie.

Paniek en nuance

De doorbraak kwam uiteindelijk toen een Schotse parasitoloog in een opwelling katten begon te bestuderen in plaats van honden en toevallig toxoplasma in de uitwerpselen van zijn katten vond. Andere onderzoekers pikten dat op en in 1969 kwamen ze tot de conclusie dat katten de definitieve gastheer van de parasiet waren. Het leidde wat tot paniek, maar katten slaagden er toch in deze public relationsramp te overleven en in de jaren zeventig groeide hun populariteit als huisdier zelfs flink. 

Het vooral de moderne relatie tussen mensen en huiskatten die de parasiet alomtegenwoordig gemaakt heeft. 

En nuance is er wel degelijk. We weten ondertussen dat – ondanks die ene toxoplasmosewaarschuwing die we allemaal kennen en die zwangere vrouwen van kattenbakplicht ontheft – het houden van een (binnen)huiskat eigenlijk niet zo riskant is. Het is zelfs zo dat bij mensen die thuis een kat hebben, geen ongewoon hoge besmettingspercentages van de parasiet vastgesteld worden. Dat komt omdat onze huiskatten vandaag de dag meestal commercieel bereid voedsel eten. Ze krijgen de infectie slechts zelden.

Het zijn buitenkatten die geïnfecteerde prooien vangen en eten, die meestal toxoplasma op mensen overbrengen. Zelfs wie zich erg ver van katten pleegt te houden, ontsnapt niet aan besmettingsgevaar.

Zelfs in ons DNA

Wetenschappers schatten dat op elk willekeurig moment 1 procent van de katten en kittens op aarde de parasiet verspreidt, en dat is meer dan genoeg om hele ecosystemen te besmetten. 

Niemand weet precies wanneer en waarom katten en toxoplasma voor het eerst hun krachten bundelden, maar het gebeurde wellicht al een hele poos geleden. Leeuwen, luipaarden en andere wilde katten stonden lang voor de mens op het toneel verscheen aan de top van de voedselpiramide. Ons DNA suggereert zelfs dat toxoplasma de evolutie van primaten beïnvloed heeft: om ons te helpen de effecten van de infectie beter te verwerken, lijkt één van onze genen afgesloten te zijn. Dat gen zit nog steeds als junk-DNA (niet-coderend DNA) in onze cellen.

Toch is het vooral de moderne relatie tussen mensen en huiskatten die de parasiet alomtegenwoordig gemaakt heeft. 

Waarom alleen katten?

Maar waarom reproduceert toxoplasma zichzelf uitsluitend in de darmen van katten? Ook dat weten we niet echt. Het heeft wellicht te maken met een unieke combinatie van lichaamstemperatuur, wat katten eten en de aanwezigheid van de juiste mix van microben in de darmen. 

Toxoplasmaachtige organismen wonen in de ingewanden van veel andere dieren. Kippen, bijvoorbeeld, poepen een vergelijkbare parasiet uit. Maar die parasiet leeft alleen in kippen; hij kan niet gedragen worden door andere dieren, laat staan mensen. Het is echt wel erg bijzonder dat een enkele parasiet zoals Toxoplasma gondii naast de definitieve gastheer zo’n enorm netwerk van secundaire dieren kan infecteren. De sleutel zou liggen in het feit dat katten zulke gedecideerde carnivoren zijn. 

Even terug naar die toxoplasma-achtige parasieten die we vinden in kippenuitwerpselen. Stel dat een muis die oppeuzelt en dat de kippenparasiet erachter komt hoe te overleven in de muis. Daar eindigt het verhaal: een andere kip gaat de muis namelijk niet opeten, en dus heeft de kippenparasiet geen manier om terug te keren naar een omgeving waar hij een miljard kopieën van zichzelf en zijn handige, nieuwe, muisvriendelijke mutatie kan maken. Maar een kattenpoepparasiet met een vergelijkbare mutatie in dezelfde muis heeft veel meer opties. Omdat katten uitsluitend vlees eten, is er een kans dat de muis uiteindelijk opgegeten wordt door een andere kat en de parasiet terugkomt waar hij moet zijn.

Net als de huiskat zelf is toxoplasma verfijnd en toch flexibel, kieskeurig maar promiscue. 

Terwijl andere eencellige parasieten zich richten op één type menselijke cel (malaria gaat bijvoorbeeld uitsluitend achter rode bloedcellen aan) wringt toxoplasma zich in praktisch alle soorten cellen in ons lichaam: maag- en levercellen, neuronen, de cellen van het hart. Hij kan zelfs immuuncellen binnendringen, die hij lijkt te gebruiken om onze hersenen binnen te sluipen, een plek waar de meeste parasieten niet kunnen binnendringen. 

Ratten en urine

Onze hersenen zijn ons meest vitale en kwetsbare orgaan: immuunreacties worden daar gedempt omdat ze zwelling veroorzaken, die dodelijk kan zijn. De beste strategie van onze hersenen is om indringers in de eerste plaats buiten te houden. De hersen-lichaambarrière wordt nauw bewaakt door speciale, gevoerde bloedvaten, en ze is bijna onmogelijk te doorbreken. Maar toxoplasma kan de vertrouwde immuuncellen van het lichaam gebruiken als een Trojaans paard om zichzelf door de barrière te smokkelen. En als het eenmaal binnen is, kunnen de hersenen er niet veel aan doen. De parasiet is er om te blijven. Hij nestelt zich in gepantserde weefselcysten, en wacht geduldig, als in een winterslaap, om door een kat te worden verslonden en zich zo opnieuw te kunnen voortplanten. 

Tot voor kort dachten we dat het daar ophield. Maar ondertussen weten we dat die winterslaap relatief is en dat toxoplasma niet zomaar in de hersenen ‘zit en niks doet’. We weten dat sinds een reeks bijzondere experimenten met twee niet zo appetijtelijke ingrediënten: ratten en urine.

Van bepaalde parasieten is aangetoond dat ze het gedrag van hun gastheren manipuleren voor hun eigen selectieve voordeel.

Ratten hebben evolutionair een geweldige afkeer van kattenpis ontwikkeld. Als ze urine van een kat ruiken, weten ze dat ze het op een loopje moeten zetten. Aan de universiteit van Oxford besloten ze om eens te kijken of toxoplasma daar een effect op had. Want vanuit het perspectief van een parasiet die via kattenpoep overgedragen is, zou deze ingeteelde angst voor kattenurine een enorm obstakel zijn.

En zowaar: bij ratten die besmet waren met toxoplasma leek het angstinstinct voor kattenurine zo goed als verdwenen. De besmette knaagdieren vermeden kattenurine niet meer, nee, ze werden er zelfs door aangetrokken. De ontdekking, die sindsdien in vele andere laboratoria door tests bevestigd is, sloot aan bij de groeiende belangstelling van wetenschappers voor de zogenaamde manipulatiehypothese. Van bepaalde parasieten is aangetoond dat ze het gedrag van hun gastheren manipuleren voor hun eigen selectieve voordeel; soms wordt het ongelukkige gastdier er zelfs toe gebracht zich op te offeren. Maar de meeste klassieke gevallen van de manipulatiehypothese komen voor in eenvoudigere organismen, zoals mieren. Bij zoogdieren zijn er geen andere voorbeelden van een parasiet die zijn gastheer zo dramatisch manipuleert.

Een beetje zot doen

Als deze kattenparasiet ratten als marionetten gebruikt, kan hij dat dan ook doen met mensen? Hij doet het in elk geval met geïnfecteerde chimpansees, weten we ondertussen. De met toxoplasma besmette apen blijken aangetrokken te worden door de urine van hun belangrijkste vijand: het luipaard.

Veel meer mensen hebben toxoplasmose dan dat er mensen zijn die een kat als huisdier hebben

Er is wel degelijk intrigerend werk verricht naar het effect van toxoplasma op mensen. Mensen met toxoplasmose hebben bijvoorbeeld een verhoogd risico op zelfmoord, en landen met hogere besmettingspercentages hebben ook vaak (maar niet altijd) hogere zelfmoord- en moordcijfers. Eenzelfde piek zie je in de statistieken van auto-ongevallen: mensen met toxoplasmose hebben meer dan twee keer zoveel kans om betrokken te raken bij een auto-ongeluk.

Sommige wetenschappers denken dat het waarschijnlijker is dat die slordige bestuurders (en andere besmette mensen en dieren) lijden aan iets veel minder buitengewoons dan parasitaire manipulatie. Zoals een onderdrukte maar voortdurende immuunrespons, die veel langer duurt dan de korte periode van ziekte die de meeste mensen ervaren. Die personen hadden misschien om te beginnen al een zwakker of gevoeliger immuunsysteem en door hun toxoplasmose-infectie voelen ze zich continu niet zo lekker. Dat vertraagt hun reactietijd, waardoor ze minder kans hebben om gevaren op de weg te vermijden.

Er is daarvoor een straf voorbeeld in de dierenwereld. Zeeotters die besmet zijn met toxoplasmose vallen vaker ten prooi aan grote witte haaien. Het lijkt vreemd dat de kattenparasiet zijn slachtoffers zo zou manipuleren dat ze op de een of andere manier aangetrokken worden tot gigantische roofvissen. Het is wellicht waarschijnlijker dat de zieke otters gewoon een beetje versuft en verward zijn, waardoor ze gemakkelijker te grazen genomen kunnen worden door de great whites.

Schizofrenie

De consensus dat alleen zwangere vrouwen angst voor toxoplasmose moeten hebben, verdween in de jaren tachtig tijdens de hiv-epidemie. Het aangetaste immuunsysteem van aidspatiënten geeft de parasiet vrij spel, waardoor hersenletsels ter grootte van een tennisbal ontstaan. Maar liefst 30 procent van de aidspatiënten in sommige Europese landen stierf aan de infectie.

Zelfs bij mensen met een gezond immuunsysteem pikken onderzoekers nu correlaties op tussen de parasiet en een waslijst van aandoeningen: de ziekte van Alzheimer, de ziekte van Parkinson, reumatoïde artritis, obesitas, hersenkanker (een bijzonder betwiste associatie weliswaar), migraine, depressie, bipolaire stoornis, onvruchtbaarheid, verhoogde agressie en obsessief-compulsieve stoornis. Er is zelfs een verband geconstateerd met verkeersagressie.

Mensen die besmet zijn met toxoplasmose hebben bijna drie keer meer kans dan niet-geïnfecteerde mensen om een schizofreniediagnose te krijgen.

Maar de best bestudeerde van mogelijke toxoplasmacomplicaties bij mensen is duisterder dan dat: een verband tussen de parasiet en schizofrenie.  Schizofrenie treft ongeveer één procent van de bevolking. De overgrote meerderheid van mensen met toxoplasmose – dat wil zeggen een derde van de wereldbevolking – heeft dus geen schizofrenie. Studies wijzen ook steeds meer op een belangrijke genetische component van de aandoening. Maar er is ook een theorie dat toxoplasmose, in combinatie met andere omgevings- en genetische factoren, een risicofactor kan zijn die mensen vatbaar maakt voor  een psychische aandoening.

Schizofrenie zou volgens de wetenschappers die de piste volgen een ziekte van recente oorsprong zijn, bijna onbestaand vóór het begin van de 19de eeuw. Ze stippen aan dat de opkomst van schizofrenie samenvalt met het begin van de mode om katten als echte huisdieren te gaan houden.

Uit onderzoek blijkt dat 51 procent van de ondervraagde geesteszieke volwassenen in de kindertijd een huiskat had, tegenover slechts 38 procent van de gezonde mensen. Later herhaalden de wetenschappers de studie, maar ze controleerden dit keer ook op hondenbezit om er zeker van te zijn dat schizofrene kinderen niet vaker opgroeiden met gezelschapsdieren in het algemeen. Ze ontdekten opnieuw dat schizofrene patiënten vaker een kat in hun kindertijd bezaten, terwijl er voor honden geen discrepantie gevonden werd.

Feit is dat mensen die besmet zijn met toxoplasmose bijna drie keer meer kans hebben dan niet-geïnfecteerde mensen om een schizofreniediagnose te krijgen. Daarbij moet alweer deze bedenking gemaakt worden: er is meestal geen manier om te bepalen wat die persoon het eerst ontwikkelde, toxoplasmose of schizofrenie. Critici suggereren dat schizofrene mensen de parasiet misschien eerder oplopen als gevolg van een slechtere hygiëne door hun psychiatrische toestand.

Winterbaby’s

En er zijn wel wat ondersteunende correlaties. Naast de schijnbaar abrupte verschijning van schizofrenie in de 19de eeuw is er een seizoenscomponent voor schizofrenie die niet aanwezig is bij andere psychische aandoeningen. Schizofrenen worden meestal in de winter en het vroege voorjaar geboren. Het idee hier is dat katten tijdens de koude maanden meer tijd in huizen doorbrengen en misschien meer kans hebben om een baby in de winter of het vroege voorjaar (in het laatste trimester van de zwangerschap) te infecteren, wanneer de effecten van toxoplasma bijzonder ingrijpend zijn. Verschillende onderzoeken suggereren effectief dat zwangere vrouwen vaker toxoplasma in de winter krijgen.

Toxoplasma is de meest kosmopolitische parasiet op de planeet

Arme huishoudens

Doodgeboorten komen vaker voor bij vrouwen met acute toxoplasmose en schizofrene vrouwen, en niemand weet waarom. Op sommige plaatsen waar katten (en bij uitbreiding toxoplasma) historisch afwezig waren, zoals de hooglanden van Papoea-Nieuw-Guinea, blijkt schizofrenie vrij zeldzaam. Net als schizofrenie treft toxoplasmose vaak verschillende gezinsleden – niet vanwege genetica, maar omdat gezinnen hun blootstelling aan voedsel, waterbronnen en katten delen.

Schizofrenie komt om onduidelijke redenen vaker voor in drukke, arme huishoudens. Dat geldt ook voor toxoplasmose. Sommige toxoplasmosepatiënten ontwikkelen wel degelijk psychotische symptomen. En zelfs als die symptomen afwezig zijn, blijken antipsychotische medicijnen die ontworpen zijn om geestesziekte te behandelen, merkwaardig effectief in de strijd tegen de zich verspreidende parasiet voordat die in zijn slapende modus gaat.

Voor alle duidelijkheid: het doorslaggevende bewijs dat er een link is tussen Toxoplasma gondii in onze hersenen en schizofrenie is nog niet gevonden, maar de meeste wetenschappers die de parasiet onderzoeken zijn niet geneigd om de mogelijkheid van tafel te vegen.

Corona Virus Update

  • Wereld
  • Aantal
    besmettingen
    31.016.799
  • Aantal
    doden
    960.634
  • België
  • Aantal
    besmettingen
    102.295
  • Aantal
    doden
    9.948
Biden vs Trump
AMERIKAANSE VERKIEZINGEN
Volg het hier LIVE elke dag