Harari

De drie helden van Yuval Harari

De dingen komen niet zomaar uit de lucht vallen, en dat geldt ook voor Yuval Noah Harari. Wie beïnvloedde zijn denken? Waar haalde hij inspiratie? Wie zette hem op de koers die hij nu vaart? Drie namen springen eruit. Romanschrijver en futuroloog Aldous Huxley, gedragsbioloog Frans de Waal en wetenschappelijke uomo universalis Jared Diamond.

Aldous Huxley

Auteur en scenarist Aldous Huxley is vooral bekend om zijn roman Brave New World uit 1932, waarin hij een bijzonder grimmige toekomstvisie geeft. Het boek wordt algemeen beschouwd als een van de belangrijkste romans van de 20ste eeuw. Yuval Harari noemde Brave New World ‘het meest profetische boek van de 20ste eeuw’.

In de VS, waar Huxley woonde vanaf 1937 tot zijn dood, werd hij, ook al door zijn experimenten met lsd, een inspiratiebron voor sociaalradicale innovators, schrijvers en artiesten. De band The Doors bijvoorbeeld, noemde zichzelf naar zijn roman The Doors of Perception. En hij was ook van cruciale invloed op Margaret Atwood, de auteur van The Handmaid’s Tale.

Vele tragedies

Aldous Huxley werd geboren op 26 juli 1894 in het Engelse Godalming. Hij was het vierde kind in een gezin met diepe intellectuele roots. Zijn grootvader was de bekende bioloog en naturalist T.H. Huxley, een vroege voorstander van Charles Darwins evolutietheorie. Zijn vader, Leonard, was leraar en schrijver, en zijn moeder, Julia, was een afstammelinge van de Engelse dichter Matthew Arnold. Huxleys oudere broers, Julian en Andrew, zouden allebei gereputeerde biologen worden.

Hij moest lezen met behulp van een vergrootglas en oogdruppels die zijn pupillen verwijdden.

Ook Aldous Huxley zelf had al op jonge leeftijd een toekomstige carrière in de wetenschap voor ogen. Maar twee tragedies gooiden roet in het eten en lieten Huxley die droom opgeven. In 1908 stierf zijn moeder aan kanker en in 1911 werd Aldous getroffen door een hoornvliesontsteking, waardoor hij gedeeltelijk blind werd.

Als gevolg gaf Huxley, die op dat moment op de prestigieuze voorbereidingsschool Eton zat, zijn dromen om wetenschapper te worden op en besloot zich te concentreren op een literaire carrière. In 1914 kreeg de jonge Aldous een nieuwe klap te verwerken: zijn broer Noel, die aan depressies leed, pleegde zelfmoord.

Huxley ging uiteindelijk met een beurs aan het Balliol College van de universiteit van Oxford Engelse literatuur studeren. Niet zonder moeite; hij moest lezen met behulp van een vergrootglas en oogdruppels die zijn pupillen verwijdden. Hij begon ook poëzie te schrijven en in 1916 publiceerde hij zijn eerste boek, een verzameling gedichten met de titel The Burning Wheel. Datzelfde jaar studeerde hij cum laude af.

Getrouwd met een Vlaamse

Wat Huxleys literaire ambities zeker een duwtje in de rug gaf, was het feit dat hij een graag geziene gast was in Garsington Manor, het huis van socialite Lady Ottoline Morrell. Garsington Manor was een ontmoetingsplaats voor intellectuelen en schrijvers zoals Virginia Woolf, Bertrand Russell, T.S. Eliot en D.H. Lawrence.

Het opende voor Huxley deuren: hij kon artikelen publiceren in tijdschriften als The Athenaeum, Vanity Fair en Vogue en hij bracht ook nog een aantal dichtbundels uit. In Garsington Manor leerde Huxley ook de liefde kennen, en dat was zowaar een Vlaamse: Maria Nys. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, was Maria met haar familie naar Londen gevlucht. In 1919 trouwde ze met Huxley en een jaar later werd hun zoon Matthew geboren.

Hij voorspelde de opkomst van dictatoriale regeringen, invitrofertilisatie (ivf), genetisch klonen, virtual reality, antidepressiva en de uitvinding van de helikopter.

Ondertussen was Huxley beginnen te werken aan zijn roman Crome Yellow, een parodie op de intelligentsia en zijn ervaringen in Garsington Manor. Hoewel de publicatie van het boek in 1921 veel van zijn Garsington-kennissen boos maakte, zette het Huxley op de kaart als een belangrijke schrijver en verkocht het goed genoeg om hem in staat te stellen van zijn schrijfsels te leven. Terwijl hij de volgende jaren met zijn gezin door Europa reisde, produceerde Huxley de commercieel succesvolle romans Antic Hay (1923), Those Barren Leaves (1925) en Point Counter Point (1928), die net als Crome Yellow satires waren van de hedendaagse samenleving.

Dé roman van de 20ste eeuw

Maar het grootste werk van Huxley moest nog komen. In zijn villa in Zuid-Frankrijk begon Huxley eind 1931 te werken aan wat nu algemeen beschouwd wordt als een van de belangrijkste romans uit de 20ste eeuw. Brave New World werd in 1932 gepubliceerd en markeert het hoogtepunt van Huxleys vaardigheden als satiricus. De wereld die het boek presenteert, is veel grimmiger dan die in de voorafgaande boeken van Huxley. Ze weerspiegelt de groeiende bezorgdheid van de schrijver over de politieke richting die een deel van West-Europa op dat moment ingeslagen was, maar ook zijn scepsis tegenover sociale en wetenschappelijke vooruitgang. Brave New World is ook een verbazingwekkend vooruitziende roman, die zaken voorspelt die vaak daadwerkelijk een halve eeuw later zouden gebeuren of verwezenlijkt worden. Zoals de opkomst van dictatoriale regeringen, invitrofertilisatie (ivf), genetisch klonen, virtual reality, antidepressiva en de uitvinding van de helikopter.

Brave New World speelt zich af in Londen in het jaar 2540, in de zevende eeuw na Ford. In Brave New World is de wereld in handen van tien ‘World Controllers’ die een mondiale samenleving beheren. Het boek presenteert een toekomst waarin genetisch gemanipuleerde baby’s geproduceerd worden in reageerbuizen in assemblagelijnen. Een wereld waarin de sociale en economische kloof tussen de haves en de havenots wettelijk vastgelegd is (mensen zijn ingedeeld van alfa plus tot epsilon min). Een wereld ook waarin onvrede onderdrukt wordt door reclame, medicatie, seks en amusement.

De plot draait om de plaats van het individu in een wetenschappelijk gecontroleerde samenleving, een thema dat Huxley de rest van zijn carrière zou onderzoeken. Het boek weerspiegelt ook Huxleys obsessie met de gevolgen van massale industrialisatie en de veramerikanisering van de consumptiemaatschappij.

Commercieel succes

De roman bleek een enorm kritisch en commercieel succes te zijn, en Huxley verdiende er een plaats mee als een van de belangrijkste schrijvers van zijn tijdperk. In de daaropvolgende decennia zou dat succes en die prestige Huxley in staat stellen om niet alleen zijn liefde voor reizen te financieren, maar het zou hem ook aanzetten om op zelfontdekking te gaan, onder meer door te gaan experimenteren met geestverruimende
drugs. In 1938 vestigde hij zich in Los Angeles, waar hij het grootste deel van de rest van zijn leven zou doorbrengen.

Zijn overlijden bleef grotendeels onopgemerkt: Huxley stierf op dezelfde dag dat president John F. Kennedy vermoord werd in Dallas.

In Los Angeles werd Huxley een rijkelijk betaald scenarioschrijver. Tot zijn filmcredits behoren Pride and Prejudice (1940), Jane Eyre (1943) en Madame Curie (1943).

Begin 1955 stierf zijn echtgenote aan kanker en later dat jaar publiceerde Huxley zijn volgende roman, The Genius and the Goddess. In 1956 trouwde Huxley met zijn tweede vrouw, Laura, die later een biografie van hun leven zou schrijven, getiteld This Timeless Moment (1968). In 1960 werd kanker vastgesteld bij Huxley. De volgende twee jaar werkte hij door aan wat zijn laatste roman zou blijken te zijn, The Island (1962), een boek dat een positievere draai gaf aan enkele van de thema’s die Huxley in Brave New World aansneed. Met Laura aan zijn bed stierf Aldous Huxley op 22 november 1963, op 69-jarige leeftijd. Hij had meer dan vijftig boeken geschreven, waaronder een van de belangrijkste van de 20ste eeuw. Maar ondanks zijn immense literaire status bleef zijn overlijden in die tijd grotendeels onopgemerkt: Huxley stierf op dezelfde dag dat president John F. Kennedy vermoord werd in Dallas.

Frans de Waal

Frans de Waal is een gedragsbioloog. Zijn vergelijkingen tussen het gedrag van mensen en andere diersoorten, vooral apen, hebben hem wereldberoemd gemaakt. Ook schreef De Waal veel boeken, waaronder Chimpanseepolitiek: Macht en seks bij mensapen. Dat baanbrekende werk legde voor Yuval Harari een van de fundamenten van zijn bestseller Sapiens.

Frans de Waal werd op 29 oktober 1948 geboren in ’s-Hertogenbosch. De Waal studeerde biologie in Nijmegen en Groningen en promoveerde in 1977 aan de Universiteit Utrecht.

Van 1975 tot 1981 deed hij onderzoek aan de chimpanseekolonie van Burgers’ Zoo in Arnhem. Dat resulteerde in de publicatie van zijn eerste boek, Chimpanseepolitiek, in 1982. Daarin stelt De Waal dat het gedrag van deze mensapen intelligent en emotioneel gedreven is. Het boek was baanbrekend, want het bood de eerste beschrijving van primatengedrag expliciet in termen van geplande sociale strategieën. ‘Het veranderde mijn kijk op chimpansees en de homo sapiens volledig. En het is waarschijnlijk het grappigste wetenschapsboek dat ik ooit gelezen heb’, zegt Harari daarover.

Aangeboren empathie

De Waal deed ook baanbrekend onderzoek naar conflictoplossing, verzoening, empathie en de evolutie van de moraliteit binnen primatengemeenschappen. Zijn onderzoek naar het aangeboren vermogen tot empathie bij primaten heeft De Waal tot de conclusie gebracht dat niet-menselijke mensapen en mensen gewoon verschillende soorten apen zijn, en dat empathische en coöperatieve neigingen tussen deze soorten continu zijn.

In 2011 meldden De Waal en zijn collega’s als eersten dat wanneer chimpansees de vrije keuze hadden om alleen zichzelf te helpen of zichzelf te helpen plus een partner, ze liever het laatste doen.

De Waal gelooft bovendien niet dat zulk gedrag beperkt is tot mensen en apen, maar beschouwt empathie en sympathie als universele zoogdierkenmerken. Studies naar gedrag bij onder meer knaagdieren en honden lijken hem gelijk te geven.

In 2006 publiceerde Frans de Waal samen met twee andere wetenschappers een artikel in het Amerikaanse tijdschrift PNAS waarin ze aantonen dat olifanten over zelfbewustzijn beschikken. Na het slagen voor de spiegeltest konden de olifanten onder het rijtje mens, mensaap en dolfijn geschaard worden.

De Waal door het Amerikaanse tijdschrift Time in de ‘TIME 100: The People Who Shape Our World’ gezet.

Ultimatum game

De Waal en zijn studenten hebben ook uitgebreid gewerkt aan samenwerking en eerlijkheid bij dieren. Hij toonde dat aan door middel van de ultimatum game, die als volgt werkt: Jan krijgt 100 euro, maar moet dat bedrag delen met Piet. Hij mag elk bedrag tussen 1 en 100 euro aan Piet geven. Maar als Piet de gift weigert, is Jan zijn 100 euro volledig kwijt. Hoeveel zal Jan dan geven aan Piet? Een traditionele econoom zal antwoorden: 1 euro, als Jan en Piet rationeel zijn. Jan behoudt het maximumaantal euro’s dat hij kan behouden, en voor Piet is zelfs 1 euro beter dan geen euro. Maar die voorspelling blijkt in de praktijk niet uit te komen. Het experiment werd honderden keren herhaald in verschillende
landen en culturen, en telkens wordt een gift van 1 euro massaal verworpen.

De Waal toonde aan dat wanneer chimpansees de kans krijgen om de ultimatum game te spelen, ze op dezelfde manier reageren als kinderen en menselijke volwassenen door de voorkeur te geven aan de billijke uitkomst. Het toont aan dat mensen heel sterk begaan zijn met rechtvaardigheid, en dat de mens dus meer is dan een zuiver rationele homo economicus.

In 2007 werd De Waal door het Amerikaanse tijdschrift Time in de ‘TIME 100: The People Who Shape Our World’ gezet.

Jared Diamond

Jared Diamond heeft bekendheid verworven als een uomo universale van ongelooflijke veelzijdigheid: een fysioloog, evolutionair bioloog, biogeograaf, milieuwetenschapper, aardwetenschapper, taalkundige en historicus. Diamond draagt, net als zijn grote fan Yuval Harari, de mantel van een moderne profeet.

Jared Diamond werd op 10 september 1937 in het Amerikaanse Boston geboren. Zijn beide ouders waren afkomstig uit Oost-Europese, Joodse gezinnen. Vader Louis was een arts en moeder Flora Kaplan gaf les als taalkundige maar was ook concertpianiste.

Diamond begon zijn wetenschappelijke carrière als fysioloog. Hij specialiseerde zich in het transport van water, ionen en niet-elektrolytische moleculen door celmembranen. In 1964 bezocht Jared Diamond voor het eerst Nieuw-Guinea. Hij raakte gefascineerd door de avifauna en de mensen van Nieuw-Guinea en de omliggende eilanden, waaronder de Salomonseilanden. Hij bezocht het gebied daarna meer dan 25 keer. Hij ging er 22 keer heen als leider van een expeditie, gericht op het doen van onder andere ornithologisch en ecologisch onderzoek in opdracht van de National Geographic Society. Zo ontwikkelde hij parallel aan zijn hoogleraarschap in de fysiologie een loopbaan in de ecologie en de vogelkunde.

Later kwam daar een derde carrière bij als onderzoeker op het gebied van de milieuwetenschappen en sociale geografie. Op z’n 65ste werd hij benoemd als hoogleraar aardrijkskunde aan de universiteit waar hij al doceerde, de UCLA. Maar Diamond is vooral bekend geworden als auteur van populaire wetenschapsboeken op het gebied van antropologie, biologie en geschiedenis.

Grote vragen en grote antwoorden

The Third Chimpanzee (1991) was de eerste onderneming van Jared Diamond op de populaire markt. Daarin volgt hij de menselijke evolutie en gaat hij na waarom we ons anders ontwikkelden dan andere primaten, terwijl hij ook kijkt naar de talenten en gedragingen die als menselijk beschouwd worden en die hun oorsprong hebben in onze primatenrelaties.

Daarna kwam Guns, Germs and Steel, waarin hij laat zien dat ontwikkelde delen van de wereld hun ‘positie’ danken aan een speling van de natuur. Hij verdedigt op die manier nadrukkelijk een niet-racistisch standpunt. Harari werd fan van Jared Diamond na het lezen van dit boek. ‘Een boek met grote vragen en grote antwoorden’, zegt Harari daarover. Harari verklaarde dat het boek hem ‘van een historicus van middeleeuwse oorlogsvoering in een student van de mensheid veranderde’.

‘Waarom heeft Groot-Brittannië, de leidende democratie, niet naar andere landen gekeken voor modellen voor het houden van een referendum?’

In zijn boek Collapse stelt hij de vraag waarom sommige beschavingen ten onder gegaan zijn. Een slechte omgang met het (leef)milieu is volgens hem een van de hoofdredenen, naast een verslechterend klimaat en minder gunstige betrekkingen met buurvolkeren en handelspartners. In 2012 verscheen The World until Yesterday: What Can We Learn from Traditional Societies?, waarin Diamond uitlegt wat mensen uit de westerse wereld kunnen leren van traditionele samenlevingen, zoals verschillende manieren van conflictbeheersing, omgaan met ouderen, kinderzorg en religie, voordelen van meertaligheid, maar ook zaken zoals een lagere zoutinname.

Begin 2019 kwam Upheaval uit, een reeks casestudy’s van landen in crisis en over hoe politiek leiderschap manieren vindt om daarmee om te gaan.

Zo heeft Diamond ook een duidelijke visie op het hele brexitverhaal. ‘Brexit gaat om de nationale identiteit, iets waar mensen sterke gevoelens over hebben, maar het gaat ook om zeer gecompliceerde economische kwesties. Dat is een onderwerp waarvoor je vertegenwoordigers kiest. Het is geen
probleem om aan kiezers te presenteren.’

Een andere fout was om het met een gewone meerderheid te beslissen. Eerdere referenda over de hele wereld hebben de noodzaak aangetoond van een beslissende meerderheid en een bepaald opkomstniveau, stelt hij. ‘Je moet niet zoiets beslissen met een stem van 51,9%. In Californië bijvoorbeeld vereist een referendum met zware fiscale gevolgen een meerderheid van 60 tot 66% van de kiezers. Waarom heeft Groot-Brittannië, de leidende democratie, niet naar andere landen gekeken voor modellen voor het houden van een referendum?’