Chinezen, demagogen, oplichters en drugsdealers: waarom we geen mondmaskers hebben

Geen enkel object symboliseert de Covid-19-pandemie beter dan het mondmasker, en in deze pandemie onthult het masker veel meer dan het verbergt. Het legt de politieke en economische betrekkingen van de wereld bloot voor wat ze zijn: waar eigenbelang, dat gewoonlijk verborgen blijft onder gepraat over globalisering en openheid, nog steeds primeert.

Bij afwezigheid van een medicijn of een vaccin is het masker de enige materiële bescherming die we kunnen kopen. Het resultaat is dat in alle uithoeken van elk land het bescheiden gezichtsmasker is verheven tot een fetisj-artikel. Prada, Gucci en Balenciaga zijn begonnen met de fabricage ervan. We hebben al dingen zoals MaskClub.com dat maskerabonnementen per maand aanbiedt.

Dit alles terwijl niemand zelfs maar precies leek te weten hoe nuttig maskers waren, of wie ze moest dragen. Het advies dat we kregen was een zootje. De Wereldgezondheidsorganisatie stelde aanvankelijk dat gezonde mensen geen behoefte hadden aan maskers. Maar toch kochten mensen alle maskers waar ze hun handen op konden leggen. Toen, begin april, kwam de WHO met een ander verhaal – de maskers hadden toch hun nut – en ze werden daarin gevolgd door een groot aantal regeringen, wat leidde tot een nieuwe run op maskervoorraden.

Meltblown

De pandemie heeft een wereldwijd tekort aan maskers veroorzaakt, wat eigenlijk een wereldwijd tekort is aan een bepaald plastic dat wordt gebruikt voor die maskers – een soort niet-geweven polypropyleen dat als filter fungeert. Mensen in de maskerindustrie noemen die plastic ‘meltblown’, verwijzend naar hoe de filamenten worden gemaakt. Meltblown zit in veel dingen: jassen, luiers, filters in waterzuiveraars en airconditioners.

Er is een nu een tekort aan dat niet-geweven polypropyleen, niet omdat het moeilijk te produceren is, maar omdat de meltblown-industrie gewend is aan een stabiele vraag. Ze produceert net genoeg voor haar klanten en niet meer. Het installeren van een assemblagelijn van meltblown duurt vele maanden; en nu de vraag enorm stijgt, zitten bedrijven die meltblown-apparatuur maken al tijdschema’s van twee jaar om zelfs een nieuwe machine te leveren.

Meltblown wordt geleverd op wat een gigantische wc-rol lijkt: ongeveer 15.000 meter polypropyleen gewikkeld rond een kartonnen kern. Het materiaal voelt aan als synthetische stof, maar het is zo dun dat je er per ongeluk je vinger doorheen kunt steken. Tot vorig jaar ging slechts 2 of 3 procent van die meltblown naar het maken van mondmaskers. Momenteel is dat 95 procent.

China

Tot nu toe beschouwden landen meltblown niet als een strategisch product, dus in de afgelopen drie decennia is veel van de productie van het westen gemigreerd naar goedkope fabrieken in Azië. China produceert bijna de helft van alle meltblown ter wereld. Vóór de pandemie werden de helft van de mondmaskers ter wereld in China vervaardigd; nu de productie daar in overdrive is gegaan, kan dat cijfer oplopen tot 85 procent. Of: als China je geen maskers stuurt, krijg je er waarschijnlijk helemaal geen.

Begin februari begon de Chinese regering de export van meltblown aan banden te leggen, zodat het materiaal eerst kon worden gebruikt om maskers te assembleren voor de eigen bevolking. Dat veroorzaakte paniek op de markt, en de marktprijs van meltblown is ondertussen verviervoudigd. Eveneens in februari maakte de Chinese regering zichzelf effectief tot de enige klant van de grote maskerfabrieken op haar grondgebied. Dat gold voor bedrijven in Chinese handen, maar ook voor grote maskerfabrieken in China van buitenlandse bedrijven; hun producten mochten niet meer naar het buitenland worden verzonden. Daarenboven werden Chinese bedrijven in het buitenland ook gevraagd om massaal maskers op te kopen en in een maand tijd werden zo nog eens ongeveer 2 miljard maskers in China geïmporteerd.

Eigenbelang

Nadat werd ontdekt dat een Chinees onroerend goedbedrijf in Sydney miljoenen maskers had gekocht, drong de Australian Medical Association er bij de regering op aan beschermende uitrusting te beschermen tegen buitenlandse kopers. Een advocaat die verbonden was aan de herverkiezingscampagne van Donald Trump vergeleek de acties van China met ‘moord met voorbedachten rade’ en vroeg zich hardop af of de VS Peking konden aanklagen. De Amerikaanse staat Missouri deed dat vervolgens en argumenteerde in haar rechtszaak dat China ‘persoonlijke beschermingsmiddelen had opgepot – waardoor een wereldwijde pandemie werd veroorzaakt die onnodig en te voorkomen was’.

Maar als het Westen klaagt dat China agressief zijn eigen belangen nastreeft, is dat in zekere zin fundamentele dubbelhartigheid. De rijkdom en macht van China zijn het resultaat van een langdurige internationale consensus: dat het streven naar de laagst mogelijke productiekosten en de hoogst mogelijke winst van het grootste belang is. Niets mocht de afgelopen decennia de vlucht naar het goedkope China in de weg staan: niet het uithollen van de industrie thuis, het verlies van jobs of mensenrechtenkwesties. En het is niet alleen China dat bloeide door deze neoliberale concensus, het was vooral goed geweest voor de rijkste mensen in de rijkste landen. En veel van diezelfde mensen lijken nu beledigd door de wereld die ze hebben helpen creëren.

De grote rush

Halverwege maart had China zijn regels versoepeld, waardoor zowel maskers als meltblown weer in het buitenland konden worden verkocht aan landen die nu dringend pandemische uitrusting nodig hadden. Maar de markt bleef falen: de levering van maskers bereikte de dokters, verpleegsters, ouderen en anderen die ze het meest nodig hadden vaak niet.

Regeringen gebruikten alle mogelijke middelen om Chinese maskers voor hun burgers te bemachtigen voordat ze ergens anders heen gingen. Buitenlandse ambassades in China schoolden hun diplomatieke personeel om tot scouts voor medische benodigdheden; Canada huurde zelfs een multinationaal adviesbureau in om erachter te komen welke Chinese fabrikanten te vertrouwen waren. De rush deed luchtvrachttarieven exploderen. Van normaal rond de 3 euro per kilogram, werd al gauw 18 euro betaald.

Naties die niet genoeg maskers voor zichzelf konden maken, moesten onconventionele manieren vinden om ze uit China binnen te halen. Om de haast naar maskers op te vangen, ontstond er een vreemd alternatief ecosysteem van leveranciers, dat vaak producten van twijfelachtige kwaliteit leverde. In Europa vonden verschillende kopers van Chinese maskers dat hun producten ondermaats waren. De Nederlandse regering moest 600.000 maskers terugroepen. Finland ontdekte dat een bestelling van twee miljoen chirurgische maskers (die na gebruik bij een enkele patiënt worden weggegooid), niet goed genoeg was. België liet zich verleiden om 5 miljoen maskers te bestellen bij een Turks bedrijf – een deal die in het water viel. Volgens de overheid omdat ze opgelicht werd, volgens het bedrijf omdat de overheid niet op tijd betaalde.

Een maskerfabriek in China. Foto: Imaginechina via AP Images

Certificaten en drugsdealers

Het was niet altijd duidelijk wie deze maskers produceerde. Van veel van de Chinese maskerverkopers hadden groothandelaars en importeurs van medisch materiaal nog nooit gehoord. In principe moeten Chinese fabrikanten die maskers produceren voor medisch gebruik in het westen, worden gecertificeerd door overheidsgezondheidsinstanties zoals de Amerikaanse Food and Drug Administration. De bedrijven kunnen vaak wel certificaten bovenhalen, maar al snel bleek dat het niet zo moeilijk was om die te verkrijgen; er waren een massa ‘generieke’ certificaten in omloop. Met in de ruimte waar de naam van de fabrikant moet staan een witruimte gevolgd door de generieke woorden Technology Co., Ltd. Zo zijn er voorbeelden van Chinese fabrikanten van blikken voor voedsel die ineens gecertifieerd bleken om maskers voor medisch gebruik te maken.

Onder degenen die in de verleiding kwamen om zichzelf opnieuw uit te vinden als distributeurs van mondmaskers, zijn ook drugsdealers, die de crisis gebruikten om hun portfolio te diversifiëren. Logan Pauley, een onderzoeker bij het Center for Advanced Defense Studies in Washington DC, volgt de verkoop van illegale drugs op het internet, in het bijzonder de handel vanuit Oost-Azië naar de rest van de wereld. Eind februari merkte hij al op dat sommige van de door hem gecontroleerde dealers die normaal gezien dingen als fentanyl naar het Westen sluizen, reclame aan het maken waren voor mondmaskers en wegwerphandschoenen. Hij noemt de kans dat ze gepakt worden ‘bijna nihil’ want in deze tijden van coronavirus is er bij douanediensten ‘geen extra ruimte om alle dozen die toekomen te gaan checken’.

Eén masker voor jou is één masker minder voor mij

De strijd om mondmaskers heeft ook een en ander getoond over hoe fragiel de heersende internationale orde is. Nobele woorden en mooie verdragen moeten al snel het onderspit delven voor deze realiteit: één masker voor jou is één masker minder voor mij. Te midden van de nieuwe chaos die door Covid-19 is gecreëerd, komen oude vijandschappen weer snel tot leven.

Toen Britse tabloids begin april uitpakten met een verhaal over Franse grenswachten die twee vrachtwagens vol maskers in beslag namen die bestemd waren voor de Britse National Health Service, werd dat aan de andere kant van het Kanaal gezien als een bevestiging dat de Brexit misschien toch de juiste keuze was geweest. ‘Dit toont u alles wat u moet weten over Europese samenwerking’, vertelde Iain Duncan Smith, de voormalige Tory-leider en fervente Brexiter, aan The Sun. Maar toen de EU Groot-Brittannië uitnodigde om deel te nemen aan een grootschalige aankoop van beschermende kleding en ventilatoren, bedankte de Britse regering.

De VS beschouwen de aanschaf van maskers als een ramkraak-operatie. In april werd een lading mondmaskers die bestemd was voor Zuid-Frankrijk (en al ingeladen was in het vliegtuig dat vertrekkensklaar was) opgekocht door Amerikanen die met geld zwaaiden op de startbaan van een luchthaven in Shanghai. Wie deze Amerikanen waren, of hoe ze de landingsbaan op waren geraakt, is nog steeds een mysterie. Franse ambtenaren waren woedend. Renaud Muselier, de voorzitter van de regionale raad van de Provence-Alpes-Côte d’Azur, verklaarde op de Franse tv dat hij voortaan maskers dan maar over zee zou laten komen: ‘Op die manier weet ik zeker dat niemand mijn maskers van het asfalt zal stelen’.

Maskerdiplomatie

De VS worden ook beschuldigd van het ‘kapen’ van maskers in Bangkok voordat ze naar Duitsland zouden worden gevlogen, en van het blokkeren van de levering van 3 miljoen Amerikaanse maskers aan Canada. Een ondernemer uit Hong Kong kocht vorige maand 50.000 maskers, handschoenen en overalls aan, die hij van plan was te schenken aan de gezondheidsdienst in zijn geboorteland Roemenië. Toen belde de leverancier om te zeggen dat Amerikanen waren opgedaagd, driemaal de prijs betaalden en de hele bestelling onder zijn neus hadden weggekocht.

Ook binnen de EU zijn de betrekkingen tussen de lidstaten onder druk komen te staan door het gebrek aan maskers en andere uitrusting. Eind februari waren er in Italië meer dan 1.000 gevallen van coronavirus en had het land dringend meer beschermende uitrusting nodig – maskers in het bijzonder. Rond die tijd implementeerden Frankrijk en Duitsland nationale wetten die maskers tot strategische activa verklaarden, wat betekende dat als maskers onderweg waren door of vanuit Frankrijk of Duitsland naar elders, ze in beslag konden worden genomen. Een tijdlang hielden Frankrijk en Duitsland zo maskers vast die Italië had besteld in India, Turkije en Vietnam.

Op dat moment greep China in en bood 200.000 maskers aan als cadeau aan de Italianen. Een vliegtuig landde in Rome met maskers en uitrusting, maar ook met traditionele Chinese kruiden. Het was een voorbeeld van wat bekend is geworden als ‘maskerdiplomatie‘. Niet lang daarna hieven Frankrijk en Duitsland hun wetten op het in beslag nemen van maskers op en stuurden gratis maskers naar Italië. Maar de schade was aangericht.

Sindsdien heeft Italië meer dan 20 miljoen maskers uit China gekocht, maar China heeft dat op zijn beurt verkocht als een verlengstuk van zijn welwillendheid. De Chinese regering koopt nu volledige krantenpagina’s aan advertenties waarin haar hulp aan Italië wordt geprezen. En dat werkt. Volgens een opiniepeiling noemt 52 procent van de Italianen China noemde als de beste vriend van Italië. Bovenaan de lijst met ‘vijanden van het land’: Duitsland met 45 procent en vervolgens Frankrijk met 38 procent.

Dat terwijl Duitsland tientallen intensive care-bedden voor Italianen reserveerde, Italiaanse Covid-19-patiënten zelfs overvloog voor behandeling en ventilatoren leverde aan Italiaanse ziekenhuizen. Frankrijk stuurde honderdduizenden beschermende pakken. Maar de maskerdiplomatie van China heeft het door de Italiaanse populisten jaren geleden ontstane wantrouwen jegens de EU aangewakkerd.